Sterkari inn­viðir fyrir STEM menntun: Þegar ein­stak­lingurinn verður burðar­ásinn

Öflugt starf í menntun verður oft til vegna þess að einn kennari, skólastjóri, sérfræðingur eða frumkvöðull hefur frumkvæði og drifkraft til að koma hlutunum af stað. Slíkir einstaklingar skipta miklu máli og geta verið lykillinn að breytingum.

Málin vandast hins vegar þegar starfsemin byggir á þeim til lengri tíma.

Þekking, reynsla, tengsl og mannauður einstaklinga eru mikilvægir innviðir í menntakerfinu og oft forsenda þess að nýjar hugmyndir komist á legg. Vandinn skapast þegar of stór hluti þekkingar, framkvæmdar og ábyrgðar safnast á fáar herðar og starfsemin verður háð því að sömu einstaklingar haldi áfram að bera hana. Þá verður kerfið viðkvæmt, samfella ótryggari og hættan eykst á of miklu álagi og kulnun hjá þeim sem halda starfinu uppi.

Markmiðið á því ekki að vera að draga úr mikilvægi einstaklinganna, heldur að byggja nægilega sterka umgjörð í kringum þá svo þekking þeirra og kraftar nýtist án þess að allt standi og falli með þeim. Þegar of mikið stendur og fellur með fáum einstaklingum verður uppbyggingin hvorki sjálfbær né sterk til framtíðar.

Þetta á ekki síst við um STEM menntun. Þar hefur víða mikið og gott starf verið byggt upp af öflugum kennurum, vísindamiðlurum, sérfræðingum og frumkvöðlum. En ef aðgengi barna að góðri STEM menntun ræðst að verulegu leyti af því hvort slíkur einstaklingur sé til staðar í skóla þeirra eða samfélagi, þá liggur styrkurinn hjá einstaklingnum, ekki í kerfinu sjálfu.

Til þess að breyta því þarf sterkari umgjörð, dreifðari ábyrgð og innviði sem gera þekkingu, aðstöðu og tækifæri aðgengileg víðar. Þar hefur vistkerfisnálgun í STEM menntun mikið fram að færa.

Skólinn sem hluti af stærri heild

STEM námsvistkerfi byggja á því að skólar séu hluti af stærra samfélagi þekkingar og náms. Í stað þess að ætlast til þess að skólinn eða einstakir kennarar hafi alla sérþekkingu, allan búnað og öll tengsl innan sinna veggja eru ólíkir aðilar samfélagsins tengdir markvisst saman.

Skólar, sveitarfélög, háskólar, þekkingarsetur, atvinnulíf, söfn, félagasamtök og sérfræðingar geta þannig lagt hver sitt af mörkum. Skólinn býr yfir kennslufræðinni og þekkingu á nemendum, fyrirtæki og stofnanir yfir sérfræðiþekkingu og raunverulegum viðfangsefnum, háskólar og þekkingarsetur yfir rannsóknum og fagþekkingu og samfélagið yfir fjölbreyttum vettvangi til náms.

Hugmyndin er ekki að bæta enn fleiri verkefnum ofan á skólana. Þvert á móti á samstarfið að gera þeim auðveldara að nálgast þekkingu, fólk, aðstöðu og tækifæri sem þegar eru til.

Uppbygging námsvistkerfis er markvisst ferli sem hefst meðal annars á því að kortleggja styrkleika, þarfir, tengsl og auðlindir samfélagsins.

Á Íslandi höfum við þegar hafið þessa uppbyggingu með STEM námsvistkerfum á Húsavík og í Borgarbyggð. Vistkerfisnálgunin er ekki eina leiðin til að efla STEM menntun, en hún er áhrifarík og byggir á mikilvægri hugsun: að styrkja samfélög til að nýta eigin þekkingu, tengsl og sérstöðu og þróa lausnir út frá staðbundnum þörfum. Breytingar sem byggja á staðbundnum þörfum og styrkleikum eru líklegri til að festa rætur og þróast áfram.

Þessi hugsun endurspeglast vel í reynslu Norðmanna.

Reynslan frá Norður-Noregi

Saga FIRST Scandinavia á rætur að rekja til Bodø í Norður-Noregi í lok tíunda áratugarins. Per-Arild Konradsen, verkfræðingur og faðir, hafði þá upplifað í gegnum skólagöngu barna sinna hversu takmörkuð tækifæri voru til verklegs og áhugavekjandi náms í vísindum og tækni.

Reynsla sonar hans skipti þar sérstaklega máli. Hann var verklega sterkur og hafði mikinn áhuga á tækni en fann sig síður í hefðbundnu, bóklegu skólaumhverfi. Í stað þess að líta á þennan styrkleika sem hindrun í hefðbundnu skólastarfi fór Per-Arild að leita leiða til að skapa annars konar námstækifæri.

Hann hóf að virkja samfélagið í kringum sig til að skapa fleiri verkleg námstækifæri fyrir börn. Sú vinna þróaðist áfram, FIRST Scandinavia var stofnað árið 2000 og nokkrum árum síðar hófst þróun Newton líkansins (The Newton Concept).

Á þeim tíma var staðan í mörgum norskum skólum sú að verkleg raunvísindakennsla hafði verið skorin niður, búnaður orðinn úreltur og fjármagn til náttúrufræðistofa takmarkað. Eitt af því sem FIRST Scandinavia bendir sérstaklega á í sögu Newton er að góð kennsluverkefni höfðu tilhneigingu til að koma og fara með þeim öflugu náttúrufræðikennurum sem höfðu þróað þau. Þetta er staða sem við könnumst vel við hér á Íslandi, ekki síst í dreifðari byggðum.

Vandinn var ekki að það vantaði gott fólk. Vandinn var að of mikið gat staðið og fallið með því.

Á þessum grunni varð Newton líkanið til.

Sameiginlegir innviðir og samnýttar auðlindir

Newton rými (The Newton Room) eru sérhæfð námsrými fyrir STEM greinar sem eru rekin staðbundið, meðal annars af sveitarfélögum og staðbundnum yfirvöldum, og nýtast skólum á viðkomandi svæði. Þar starfa sérhæfðir Newton-kennarar og nemendur vinna verkleg verkefni sem tengjast námskrá og byggja á sameiginlega þróuðum og gæðatryggðum kennslueiningum.

Fyrsta Newton rýmið opnaði í Harstad árið 2007. Í dag eru um 40 Newton rými í Noregi og líkanið hefur jafnframt verið innleitt í fleiri löndum. Samkvæmt árangursskýrslu Newton fyrir árið 2025 höfðu meira en 600 þúsund börn og ungmenni tekið þátt í Newton frá því þróun líkansins hófst.

Það sem gerir Newton líkanið sérstaklega áhugavert er ekki aðeins aðstaðan eða búnaðurinn, heldur hvernig sérþekking, ábyrgð og framkvæmd eru byggð inn í sameiginlegt kerfi sem fleiri skólar geta nýtt.

Hver skóli þarf ekki að byggja upp sérhæfða aðstöðu. Hver kennari þarf ekki að kunna allt og geta kennt allt. Dýr búnaður þarf ekki að liggja lítið notaður í mörgum skólum og fagleg þekking þarf ekki að vera bundin við einn áhugasaman kennara. Sérhæfð aðstaða, kennsla og þekking verður þess í stað sameiginleg auðlind sem fleiri skólar geta nýtt.

Þetta gæti verið sérstaklega áhugaverð nálgun fyrir lítið og dreift menntakerfi eins og það íslenska.

Leiðin fram á við

Newton líkanið og STEM námsvistkerfi eru ekki aðskildar leiðir heldur ólíkir þættir sömu kerfisuppbyggingar. Vistkerfið byggir upp tengsl milli skóla, samfélags, atvinnulífs og sérfræðinga, á meðan Newton rými getur verið einn af þeim sameiginlegu innviðum sem gera sérþekkingu, búnað og verklega STEM kennslu aðgengilega.

Í íslensku samhengi gæti útfærslan verið mismunandi eftir svæðum, til dæmis fast rými, færanleg aðstaða eða samstarf nokkurra sveitarfélaga. Meginatriðið er að byggja upp sameiginlega innviði og getu til lengri tíma.

Öflugir einstaklingar hafa alltaf gegnt og munu áfram gegna lykilhlutverki í þróun menntunar. Það eru þeir sem sjá möguleikana fyrst, prófa nýjar leiðir, mynda tengsl og hrinda breytingum af stað. Og við eigum að gefa þeim svigrúm til þess.

En til þess að breytingar verði varanlegar þarf meira en frumkvæði einstaklinga. Gæði, stöðugleiki og jafnt aðgengi að STEM menntun þurfa að vera órjúfanlegur hluti af uppbyggingu menntakerfisins.

Höfundur er meðstofnandi STEM Íslands, forstöðukona STEM Húsavíkur og áhugakona um menntun til framtíðar.