Af klósett­ferðum og frelsinu til að njóta almannarýmis

Ein af grundvallarforsendum þess að við getum eytt löngum stundum fjarri heimili okkar er aðgangur að salernisaðstöðu. Við förum áhyggjulaus í verslunarmiðstöðvar, á kaffihús, í sund, í ræktina, í gegnum flugvelli eða keyrum hringveginn vitandi það að við getum að öllum líkindum létt á okkur ef náttúran kallar. Þetta getur verið flóknara ef við erum með lítil börn eða notum hjólastól. Víða er boðið upp á ágætis aðstöðu þó svo að enn sé svigrúm til úrbóta. Hins vegar hefur einn þjóðfélagshópur að mestu orðið út undan við hönnun slíkrar aðstöðu og það eru þeir sem geta ekki nýtt sér hefðbundin salerni eða aðgengissalerni og eru orðnir of stórir eða þungir fyrir ungbarnaskiptiborð. Um er að ræða börn og fullorðna með fjölþættar fatlanir sem þurfa aðstoð við salernisferðir og geta ekki nýtt sér hefðbundna salernisaðstöðu, jafnvel þótt hún sé aðgengileg hjólastólanotendum. Þau þurfa því aðgengilegt rými og bekki svo hægt sé að skipta á stykkjum (það sem margir þekkja sem bleyjur).

Möguleikar þessa hóps, ef á að eyða löngum stundum fjarri heimili, eru eftirfarandi:

1. sitja í óhreinum stykkjum og jafnvel blautum fötum þar til heim er komið,

2. liggja á óhreinum gólfum á almenningssalernum (eða þar sem er pláss) svo hægt sé að skipta á stykkjum og treysta á að aðstoðarmaður/menn geti lyft viðkomandi af gólfi og í sæti,

3. vera heima hjá sér.

Enginn þessara möguleika styður við mannlega reisn eða þátttöku fatlaðra einstaklinga í samfélaginu.

Sértækar salernisaðstöður

Bretar hafa verið frumkvöðlar á þessum vettvangi með aðstöðu sem þeir kalla changing places. Þetta eru sérútbúnar, sértækar salernisaðstöður og slík aðstaða þarf að uppfylla stífar kröfur: rýmið þarf að vera að minnsta kosti 12 fermetrar, hafa upphækkanlegan bekk sem rúmar fullorðinn einstakling og lyftibúnað til að aðstoða einstaklinginn við að komast yfir á bekkinn, klósett þar sem aðstoðarmenn geta staðið beggja vegna við, skol- og hreinlætisaðstöðu og skilrúm.

Slík rými hafa rutt sér til rúms víða á síðustu tveimur áratugum en árið 2021 tók gildi breyting á byggingarreglugerð í Bretlandi sem segir að nýjar byggingar sem þjónusta almenning skulu bjóða upp á slíka aðstöðu. Að auki er skylt að útbúa sértæka salernisaðstöðu ef unnið er að breytingum eða uppgerð á samskonar byggingum. Þessi lagabreyting hefur orðið til þess að árlega bætast við um 150 sértækar salernisaðstöður í Bretlandi og í dag er áætlað að þær telji um 3000 í heildina. Salernin má til að mynda finna í íþróttahúsum, verslunarmiðstöðvum, flugvöllum, bókasöfnum, lestarstöðvum og öðrum byggingum sem þjóna samfélaginu (e. leisure and community centres).

Sértæka salernisaðstöðu má einnig finna í fleiri löndum. Á nýlegu ferðalagi mínu um Holland og Belgíu fann ég sértæka salernisaðstöðu meðal annars í skemmtigarði og á ströndinni í litlum ferðamannabæ. Í Noregi hefur vinsæl skyndibitakeðja tekið sig til og útbúið sértæka salernisaðstöðu á nokkrum veitingastöðum sínum. Á Írlandi hefur sænsk húsgagnaverslun tekið upp á að bjóða sértæka salernisaðstöðu á völdum stöðum. Þá eru ótalin fjölmörg önnur dæmi um alla Evrópu og sértækum salernisaðstöðum fer sem betur fer fjölgandi.

Sértækar salernisaðstöður hafa verið fjármagnaðar á ýmsan hátt, hvort sem er með framlögum frá hjálparsamtökum, af sveitarfélögum sem vilja þjóna öllum þegnum sínum eða einkafyrirtækjum sem sjá hag sinn í bættu aðgengi allra. Þá má auðvitað nefna að sú leið sem Bretar kusu að fara, með lagabreytingu og eyrnamerktu fjármagni til aðstoðar sveitarfélaga, hefur skapað skýran ramma utan um aðgengi og gjörbreytt landslaginu fyrir fatlað fólk.

Staðan á Íslandi

Á Íslandi má ekki finna neina sértæka salernisaðstöðu að því sem ég best veit. Sumar sundlaugar eða íþróttahús bjóða upp á bekk eða sérstök rými en ekkert þeirra sem við höfum séð uppfyllir þau skilyrði að geta talist til sértækra salernisaðstaða. Ef slík aðstaða er þó til staðar er mikilvægt að hún sé vel auglýst og upplýsingar um hana aðgengilegar, svo þeir sem þurfa á henni að halda og aðstandendur þeirra geti skipulagt ferðir sínar um landið af öryggi og með sem minnstum hindrunum. Aðstaðan sjálf skiptir máli en einnig að upplýsingar um hana séu auðfundnar og áreiðanlegar. Annars nýtist hún þeim sem þurfa á henni að halda illa.

Í Bretlandi er áætlað að um 250.000 einstaklingar hafi þörf fyrir sértæka salernisaðstöðu af þessu tagi. Yfirfært á íslenskar aðstæður myndi það samsvara um 1.500 einstaklingum. Fyrir þann hóp snýst málið ekki aðeins um salerni heldur um frelsið til að ferðast, sækja menningar- og íþróttaviðburði, njóta almannarýmis og taka þátt í samfélaginu til jafns við aðra. Sértæk salernisaðstaða er því ekki munaður heldur forsenda þátttöku, reisnar og frelsis.

Því hef ég sent efni greinarinnar til valinna ráðherra í núverandi ríkisstjórn og skora jafnframt á sveitarfélög, fyrirtæki og hjálparsamtök að stíga þetta mikilvæga framfaraskref í átt að auknu frelsi fatlaðs fólks á Íslandi.

Höfundur er doktor í félagsfræði en fyrst og fremst frænka sem vill að ungur frændi hennar njóti þess sama frelsis til að njóta almannarýmis og flest okkar tökum sem sjálfsögðum hlut.