For­eldrar og þjálfarar: Hvar liggja mörkin?

Það er seint um kvöld. Þjálfari sem hefur nýlokið löngum vinnudegi fær skilaboð frá foreldri: „Má ég spyrja af hverju sonur minn var ekki í byrjunarliðinu?“ Eða: „Af hverju fékk dóttir mín svona lítinn spilatíma?“ Fyrir marga þjálfara eru samskipti af þessu tagi daglegt brauð. Sem þjálfari hef ég séð hvernig samskipti foreldra og þjálfara geta annað hvort styrkt eða veikt íþróttaumhverfið í kringum börn. Góð samvinna getur verið eitt sterkasta afl í þróun ungs íþróttafólks, en þegar hlutverk verða óskýr skapast togstreita. Undanfarin ár virðist sú togstreita hafa aukist. Sífellt fleiri foreldrar telja sig þurfa að hafa áhrif á ákvarðanir þjálfara, til dæmis varðandi æfingafyrirkomulag, liðsskipan, spilatíma og mótaval. Ég skil vel hvaðan þetta kemur. Foreldrar elska börnin sín og vilja hjálpa þeim, verja þau og tryggja að þau fái sanngjarna meðferð. Stundum velti ég fyrir mér hvort foreldrahlutverkið sé að færast frá því að vera stuðningshlutverk yfir í eins konar verkefnastjórnun. Barnið verður verkefni sem þarf að hámarka, fylgjast stöðugt með og stýra. Þar held ég að við þurfum að staldra aðeins við.

Erum við alltaf að hjálpa börnunum okkar þegar við grípum inn í, eða er mögulegt að við séum stundum að taka frá þeim eitthvað sem þau þurfa sjálf að fá að upplifa og takast á við?

Í íþróttum er mótlæti óumflýjanlegt. Börn tapa leikjum, sitja á bekknum, eru ekki valin í ákveðið lið, spila illa, gera mistök og upplifa vonbrigði. Það er eðlilegt að vilja grípa inn í þegar barnið kemur heim eftir erfiða reynslu, en er það barninu fyrir bestu ef hver einustu vonbrigði verða að vandamáli sem fullorðna fólkið þarf að leysa? Hvað gerist þegar foreldrar taka alltaf slaginn fyrir barnið? Þegar skilaboð eru send til þjálfarans um leið og barnið kemur heim ósátt? Þegar foreldrið reynir að tryggja að barnið sitji aldrei á bekknum, verði aldrei fyrir vonbrigðum eða upplifi aldrei að það þurfi að bíða eftir rétta tækifærinu? Við ætlum okkur auðvitað að hjálpa, en hugsanlega erum við að taka frá barninu tækifærið til að læra að takast á við erfiðar aðstæður og finna eigin leiðir áfram. Mótlæti er ekki alltaf óvinur. Vonbrigði geta verið hluti af þroska og lærdómi, sérstaklega þegar barn fær stuðning til að vinna úr reynslunni. Að tapa getur kennt því að halda áfram. Að fá ekki það sem það vill getur gefið því tækifæri til að endurskoða markmið sín eða læra að bregðast við á uppbyggilegan hátt. Auðvitað þarf að gæta þess að umhverfið sé öruggt og styðjandi. Börn eiga ekki að þurfa að þola einelti, vanlíðan eða óviðeigandi framkomu í nafni þess að „mótlæti sé hollt“, en ef fullorðna fólkið fjarlægir allar hindranir úr vegi barna, hvenær fá þau þá tækifæri til að læra að takast sjálf á við þær?

Kristoffer Henriksen, prófessor og rannsóknarstjóri við Research Unit of Psychology of Sport, Excellence and Health hjá University of Southern Denmark, hefur um árabil rannsakað hvernig félagslegt umhverfi mótar þroska og þróun ungs íþróttafólks. Rannsóknir hans hafa meðal annars beinst að svokölluðum Athletic Talent Development Environments (ATDE), eða þróunarumhverfi íþróttafólks, og þeirri hugmynd að hæfileikar þróist ekki í tómarúmi heldur í samspili einstaklingsins og alls þess umhverfis sem hann tilheyrir. Foreldrar eru stór hluti af því umhverfi. Þjálfarar, liðsfélagar, vinir, skólinn og menningin í félaginu líka. Ein af mikilvægustu hugmyndunum í heildrænu vistfræðilegu sjónarhorni Henriksens er því að við eigum ekki eingöngu að spyrja hvernig við getum gert einstaklinginn betri. Við þurfum líka að spyrja: Hvernig umhverfi erum við að búa til í kringum einstaklinginn?

Í rannsóknum á farsælum þróunarumhverfum er lögð áhersla á samvinnu þeirra sem koma að ungu íþróttafólki og mikilvægi þess að byggja upp sterka og samhangandi menningu. Foreldrar og þjálfarar þurfa ekki að vera sammála um allt, en það skiptir máli að barnið upplifi ákveðinn stöðugleika og fái ekki sífellt mótsagnakennd skilaboð frá fullorðna fólkinu í kringum sig. Það er á þessum stað sem ég tel mikilvægt að hafa skýr mörk. Foreldrar eiga ekki að stjórna æfingum barna sinna. Þeir eiga ekki að ákveða liðsskipan, velja byrjunarlið eða stjórna taktískum ákvörðunum þjálfarans. Það er hlutverk þjálfarans. Það þýðir ekki að þjálfarar séu óskeikulir eða að foreldrar eigi að samþykkja allt gagnrýnislaust. Ef barn verður fyrir einelti, upplifir vanlíðan, óviðeigandi framkomu eða öryggi þess er ógnað eiga foreldrar auðvitað að stíga inn. En það er grundvallarmunur á því að verja barnið sitt og því að reyna að stjórna allri vegferð þess.

Kannski er stærsta áskorunin fyrir foreldra að læra að treysta. Að treysta þjálfaranum til að sinna sínu starfi. Að treysta því að eitt erfitt mót eða ein ákvörðun eyðileggi ekki framtíð barnsins. En umfram allt að treysta barninu sjálfu til að takast á við vonbrigði og finna eigin leið áfram. Íþróttaferill barns er ekki verkefni sem þarf að stjórna í hverju skrefi. Þroski er sjaldnast bein lína. Börn sem eru fremst 12 ára verða ekki endilega fremst 18 ára og barn sem upplifir mótlæti snemma getur, með réttum stuðningi, lært margt af þeirri reynslu sem nýtist því bæði í íþróttum og lífinu.

Í bókinni All You Need to Know About Talent Development in Sport, sem Kristoffer Henriksen skrifaði ásamt Carsten Hvid Larsen og Louise Kamuk Storm, er lögð áhersla á að hæfileikaþróun eigi sér stað yfir langan tíma og í samspili einstaklings og umhverfis. Ef markmiðið er að styðja raunverulegan og sjálfbæran þroska ungs íþróttafólks getum við ekki eingöngu horft á úrslit dagsins í dag. Við þurfum einnig að horfa til þess hvaða einstakling við erum að hjálpa til við að móta. Ef fullorðna fólkið tekur alltaf ákvarðanirnar og leysir öll vandamálin verðum við að spyrja hvort við séum raunverulega að hjálpa barninu að þróa sjálfstæði og ábyrgð. Rannsóknir á foreldrahlutverkinu í íþróttum benda til þess að foreldrar hafi mikil áhrif á upplifun og hvatningu ungs íþróttafólks. Jákvæður og sjálfræðisstyðjandi stuðningur og hæfileg þátttaka foreldra tengjast almennt jákvæðari hvatningu barns. Börn þurfa foreldra sem sýna áhuga. Þau þurfa foreldra sem mæta, hvetja, hlusta og styðja. En þau þurfa ekki endilega foreldra sem hafa skoðun á hverri einustu ákvörðun þjálfarans.

Kannski væri því stundum hollara, í stað þess að senda skilaboð til þjálfarans strax eftir æfingu eða mót, að byrja á því að tala við barnið. Ekki endilega til að finna sökudólg heldur til að hlusta. „Hvernig leið þér?“ „Hvað fannst þér um þetta?“ „Hvað lærðirðu?“ „Hvað viltu gera næst?“ Þannig hjálpum við barninu að setja orð á reynslu sína, hugsa sjálft og smám saman taka meiri ábyrgð á eigin vegferð.

Við erum ekki að ala upp 12 ára Íslandsmeistara

Þetta er sérstaklega mikilvægt í heimi þar sem árangur fær sífellt meira vægi. Samfélagið sendir stöðugt skilaboð um að meira og hraðar sé betra og að sigur sé endanlegt markmið. En barnaíþróttir eiga ekki fyrst og fremst að snúast um það að búa til fleiri 12 ára gamla Íslandsmeistara. Markmiðið ætti að vera að skapa umhverfi þar sem fleiri börn halda áfram í íþróttum, njóta, þroskast og læra. Það skiptir ekki mestu máli hvort barnið var í byrjunarliðinu 12 ára. Spurningin er hvort það sé enn að hreyfa sig 20 ára. Hvort það hafi lært að takast á við vonbrigði. Hvort það hafi byggt upp sjálfstraust, sjálfstæði og ábyrgð og hvort íþróttirnar hafi hjálpað því að verða sterkari manneskja. Bestu þjálfarar sem ég hef kynnst vilja það sama og foreldrar: að barninu gangi vel. Við erum ekki andstæðingar. Við eigum að vera liðsfélagar. En í góðu liði þurfa allir að skilja hlutverk sitt. Þjálfarar þurfa að bera ábyrgð á faglegum ákvörðunum sínum og eiga heiðarleg og traust samskipti við foreldra. Foreldrar þurfa að geta treyst þjálfurum til að sinna starfi sínu. Bæði þjálfarar og foreldrar þurfa að muna að barnið sjálft er ekki verkefni sem fullorðna fólkið á að stjórna.

Ég tel að íslensk íþróttahreyfing þurfi að ræða samskipti foreldra og þjálfara af meiri alvöru. Við þurfum skýrari viðmið, meiri fræðslu og opnari umræðu um mörk, væntingar og ábyrgð. Við þurfum líka að þora að spyrja óþægilegra spurninga. Er ég að styðja vegferð barnsins míns eða er ég að reyna að stjórna henni?

Sókrates lýsti sjálfum sér sem broddflugu sem átti að stinga samfélagið og vekja fólk til umhugsunar. Ég ætla ekki að líkja mér við Sókrates, en kannski þurfum við stundum smá broddflugu í umræðuna um barnaíþróttir. Ekki til að ráðast á foreldra, heldur til að fá okkur öll til að staldra við og hugsa. Því kannski er stærsta gjöfin sem við getum gefið börnum okkar ekki að ryðja allar hindranir úr vegi þeirra. Kannski er hún að standa við hlið þeirra, styðja þau og treysta þeim til að læra sjálf að komast yfir hindranirnar.

Höfundur er íþróttastjóri, þjálfari, Ólympíufari í badminton og meistaranemi í íþróttavísindum með áherslu á íþróttasálfræði við Háskólann í Reykjavík.