Barist fyrir ver­öld sem var

Ég kýs já þann 29., ekki til að sjá, heldur vegna þess að heimurinn sem hefur tryggt tilvist Íslands er að líða undir lok.

Ísland er lítil eyja í ólgusjó alþjóðastjórnmála sem í auknum mæli líkjast fremur stórveldabrölti fyrri alda en stofnanastjórninni sem hefur ríkt síðan seinni heimsstyrjöldinni lauk.

Vinnu minnar vegna hef ég fylgst grannt með áætlunum og aðgerðum Trump á Grænlandi síðan hann tók við embætti. Það virðist ríkja fremur mikill einfeldingsháttur hér á landi varðandi fyrirætlanir hans og ólígarkana sem eru í slagtogi við hann. Þetta er ekki grín, þetta er að gerast. Auðmenn tengdir Hvíta húsinu eru í auknum mæli að eignast fyrirtæki þar í landi, fólki er mútað, ráðamönnum boðnar stöður í stjórnum fyrirtækja og gríðarlegri pressu er beitt á stjórnvöld. Af hverju ættum við Íslendingar að pæla í því sem gerist á Grænlandi sem yfirleitt virðist svo fjarlægt? Því Grænland er innan við 300 kílómetra í burtu og öll þau rök sem notuð eru til að réttlæta yfirráð Bandaríkjanna yfir landinu gilda um Ísland. Við skiptum lykilmáli þegar kemur að öryggismálum Norður-Atlantshafsins og Norðurslóða. Líklega nefndi Trump ítrekað Ísland í ræðu sinni á Davos vegna þess að hann er gamalmenni sem mismælti sig, en ég hef horft á nefndarfundi öldungadeildar Bandaríkjaþings þar sem ráðgjafar forsetans tala um Ísland og Grænland í sömu andrá þegar kemur að meintum fjárfestingum og umsvifum Rússa og Kínverja á svæðinu. Þingmenn Bandaríkjanna eru varaðir við stórfjárfestingum Kínverja á Íslandi, þrátt fyrir að ekkert bóli á slíku.

Það er hreinn barnaskapur að trúa því að Ísland hafi nokkurn tíma búið við eitthvað 100% fullveldi, slíkt er ómögulegt fyrir dvergríki. Frá upphafi hefur lýðveldið reitt sig á alþjóðastofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar, bandalög eins og NATO og tvíhliða samninga við erlend ríki. Nú þegar síðustu stórveldin keppast við að skipta upp heiminum í áhrifasvæði þurfum við að ákveða hvar við eigum heima. Er það sem leppríki stórveldis, eða sem meðlimur í sambandi lítilla og meðalstórra lýðræðisríkja? Innan sambandsins er ekki hægt að refsa einu ríki með tollum fyrir óþægilega afstöðu, því viðskiptastefnan er sameiginleg og tollarnir lentu þá á öllum tuttugu og sjö.

Endalaust væri hægt að skrifa um minnsta sjálfstæða gjaldmiðil heims, hvort við séum að ræða gígantískan gjaldeyrisforðann, óvinnandi verðbólguna og himinháa vextina sem nýlega hækkuðu í 8%, en þetta vita allir (og finna fyrir í sínu veski).

Varðandi fiskinn þá þurfum við Íslendingar að spyrja okkur hverju það breytir fyrir almenning hvort Pedro eða Páll eigi hann. Útgerðin hefur í mörg ár flutt stóran hluta starfsemi sinnar erlendis og það er af sem áður var að stór hluti þjóðarinnar starfi við vinnslu í landi, sú vinnsla fer að stórum hluta fram á stöðum eins og við Eystrasaltið. Þar er ódýrt vinnuafl að finna sem útgerðin nýtir sér í krafti EES-samningsins, útgerðin gerir upp í evrum, greiðir arð í evrum og nýtur góðs af innri markaðnum. En almenningi er seld sú hugmynd að tryggð við auðvaldið sé föðurlandskennd, þrátt fyrir að það samband fari bara í eina átt. Það vita allir sem vilja að ríkið hættir ekki að fá auðlindarentu af fiskinum þrátt fyrir að erlendir aðilar fái að eiga meira en 49% í útgerðarfyrirtækjum. Hvort sem litið er til sænskrar timburvinnslu, danskrar olíuvinnslu eða franskrar vínframleiðslu þá greiðist skatturinn af iðnaðinum til þjóðríkisins en ekki beint til ESB.

Landbúnaður er svo annar póstur sem mér þykir áhugaverður. Það ætti öllum að vera augljóst að víða er pottur brotinn í kerfinu sem við þurfum að lifa við. Árlega greiða skattgreiðendur um 40 milljarða í beina og óbeina styrki til landbúnaðarins og við lifum við eitt hæsta matvöruverð heims. Þrátt fyrir það eiga bændur um sárt að binda. Hvernig má það vera? Því eins og með flest á þessu landi þá er hér engin samkeppni og bændur neyðast til að versla við einokunarverslun sem hefur skipt landinu upp í yfirráðasvæði. Árlega skila þessir milliliðir milljörðum í hagnað, á meðan bændur bera lítið úr býtum og alltaf hækkar matarkarfan hjá almenningi. Í mínu starfi hef ég kynnst heimskautabaugslandbúnaði á Norðurlöndunum og það ættu allir að vita að slíkur landbúnaður fær sérstaka styrki frá ESB sökum landlegu sinnar. Allt Ísland fellur undir slíkan landbúnað, svo mögulega gætum við sparað okkur dágóðan hluta þessara 40 milljarða, bændur gætu fengið meira frá ESB og við almenningur gætum fengið meiri samkeppni á matvælamarkaði.

Ég hef búið samtals níu ár í tveimur ESB-löndum og yfirleitt tekur maður ekki eftir tilvist sambandsins. En sambandið tekur oft slaginn gegn alþjóðlegum stórfyrirtækjum sem seilast í hluti eins og einkaupplýsingar almennings, sér til þess að við þurfum ekki að borga morðfjár til að hringja til útlanda og ég get lofað ykkur því að aldrei hafa Danir verið jafn ánægðir með sína aðild og síðan í janúar 2025. Blessunarlega njótum við góðs af EES-samningnum og með honum fáum við mikið af neytendavernd sem við tökum sem sjálfsögðum hlut í dag. Hagurinn er af því að hætta að vera passívur móttakandi og verða aktívur þátttakandi.

Evrópusambandið er langt því frá að vera fullkomið, ekkert sem við mannfólkið sköpum er fullkomið. En við stöndum frammi fyrir eksistentíalískum áskorunum og breytingum á heiminum sem við þurfum að mæta sem þjóð. Að stinga höfðinu í sandinn og vona að ekkert breytist er borin von. Að berjast fyrir veröld sem var er sjálfsblekking.

Höfundur er blaðamaður sem sérhæfir sig í málefnum Norðurslóða.