Full­veldi er ekki stofu­stáss

Árið 1998 skrifaði ég meistararitgerð við Georgetown-háskóla í Washington, D.C., um ferð Íslands út í heim. Óvenjulegur ferðafélagi minn var Gúllíver, aðalpersónan í Ferðum Gúllívers eftir Jonathan Swift.

Í Lilliput vaknar Gúllíver sem risi meðal örsmárra íbúa. Með skipulagi og samvinnu tekst þeim að binda risann niður. Síðar kemur hann til Brobdingnag og hlutverkin snúast við. Þar er Gúllíver sjálfur örsmár meðal risa.

Stærð Gúllivers hefur ekki breyst, aðeins mælikvarðinn. Þekking hans, reynsla og hæfileikar eru þeir sömu. Aðeins umhverfið og sjónarhornið eru önnur. Tæpum þrjátíu árum síðar finnst mér þessi líking eiga brýnt erindi við Íslendinga.

Swift sýndi líka með beittri kímni hversu smásmuguleg stjórnmál geta orðið. Lilliputbúar deila af mikilli alvöru um hvorn endann á soðnu eggi eigi að brjóta. Með þessari fáránlegu deilu gerir Swift grín að stjórnmálum þar sem fylkingar og slagorð verða mikilvægari en málefnin sjálf.

Við Íslendingar erum fá en ekki áhrifalaus. Smæð okkar getur verið styrkur, en aðeins ef við höfum sjálfstraust til að sækja út í heim, byggja upp þekkingu og vinna með öðrum.

Ég þekki evrópskt samstarf ekki af afspurn. Ég hef búið tólf ár erlendis, þar af átta ár við nám, en mig langaði alltaf heim til að nýta reynsluna og gera gagn. Ég hef starfað að menntun, menningu og nýsköpun í evrópsku samstarfi, meðal annars fyrir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins.

Ég þekki því bæði styrkleika kerfisins og veikleika. Það getur verið flókið, hægt og stundum óþarflega þungt. En ég veit líka hversu mikils metið framlag Íslendinga er.

Íslendingar eru ekki ósýnilegir í evrópsku samstarfi. Ég hef séð af eigin raun að það er hlustað á okkur þegar við komum vel undirbúin og höfum eitthvað fram að færa. Áhrif ráðast ekki aðeins af höfðatölu. Þau ráðast af þekkingu, trúverðugleika og því að vera í herberginu þegar ákvarðanir eru mótaðar. Sá sem stendur fyrir utan getur haft sterkar skoðanir en fær sjaldnast að halda á pennanum.

Við heyrum oft að til þess að ráða okkur sjálf verðum við að halda okkur til hlés. Ég sé þetta öðruvísi. Að ráða sér sjálf felst ekki í því að forðast valkosti heldur að skapa þá. Það felst í að hafa kjark til að kanna leiðir, semja af festu og taka síðan upplýsta ákvörðun um framtíðina.

Fullveldi er ekki stofustáss sem varðveita á ósnert í glerskáp. Það er verkfæri sem við notum til að gæta hagsmuna þjóðarinnar í síbreytilegum heimi.

Heimurinn bíður ekki eftir okkur. Ákvarðanir um gervigreind, loftslagsmál, orku, stafrænt öryggi, viðskipti og menntun verða teknar hvort sem við tökum þátt í þeim eða ekki. EES-samningurinn tryggir okkur mikilvægan markaðsaðgang en ekki sama sæti við borðið þegar reglurnar eru mótaðar.

Ungt fólk þarf ekki að láta segja sér að heimurinn sé alþjóðlegur. Það lifir nú þegar í heimi þar sem landamæri stöðva hvorki hugmyndir, tækni né áskoranir. Spurningin er hvort það fái aðeins að fylgja breytingunum eða einnig að móta þær.

Evrópusamstarfið spratt úr rústum styrjalda og hugrekki leiðtoga sem völdu samvinnu fram yfir sundrung. Þeir voru ekki að gefa þjóðir sínar upp á bátinn heldur að tryggja þeim frið, öryggi og framtíð.

Raunveruleg forysta felst ekki aðeins í að verja það sem fyrir er. Hún felst líka í að átta sig á því þegar gamlar lausnir duga ekki lengur og treysta þjóðinni fyrir nýjum valkostum.

Að setjast að samningaborðinu er ekki að skrifa undir óútfylltan samning. Það er að leggja fram kröfur okkar, berjast fyrir hagsmunum okkar og meta niðurstöðuna. Ef hún er ekki nógu góð getum við hafnað henni. En án viðræðna fáum við engan niðurstöðu til að meta.

Mér finnst það ekki merki um sjálfstæði að segja nei áður en við vitum hvað okkur stendur til boða. Meira sjálfstraust felst í því að þora að ganga að borðinu.

Gúllíver komst ekki að því hver hann var með því að halda kyrru fyrir heima. Ferðirnar neyddu hann til að endurmeta stöðu sína og víkkuðu sjónarhorn hans. Stundum var hann risinn og stundum sá minnsti í herberginu. En hver ferð víkkaði sjónarhorn hans.

Við erum lítil þjóð en þurfum ekki að hugsa smátt. Við höldum áfram að ráða okkur sjálf með því að hafa kjark til að kanna möguleikana og ákveða framtíð okkar á grundvelli þekkingar en ekki ótta.

Sjálfstæði felst ekki í því að sigla ein. Það felst í því að halda sjálf um stýrið.

Þess vegna kýs ég JÁ, 29. ágúst.

Höfundur er sérfræðingur í Evrópumálum og eigandi NORTH Consulting ehf.