Lands­virkjun, „Ís­land allt“ og ó­vissan um ESB-aðild

Landsvirkjun er ekki venjulegt fyrirtæki. Hún er eign íslensku þjóðarinnar og hefur í áratugi gegnt lykilhlutverki í uppbyggingu íslensks samfélags. Verðmæti hennar felst því ekki aðeins í þeim arði sem hún getur skilað ríkissjóði, heldur einnig í því hvernig orkuauðlindir þjóðarinnar geta skapað atvinnu, byggt upp samfélög, tryggt orkuöryggi og stuðlað að nýjum atvinnugreinum um allt land.

Þetta sjónarmið skiptir miklu máli þegar rætt er um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Ég tel að áður en íslenska þjóðin tekur slíka ákvörðun verði að liggja fullkomlega skýrt fyrir hversu mikið svigrúm íslensk stjórnvöld myndu hafa til að móta framtíðarhlutverk Landsvirkjunar. Spurningin snýst ekki um hvort Landsvirkjun eigi að fara eftir samkeppnisreglum. Auðvitað á hún að gera það. Spurningin er hins vegar hvar mörkin liggja þegar þjóðhagslegt hlutverk fyrirtækisins rekst á kröfur um samkeppni og jafnan aðgang að markaði. Tryggja þarf með óyggjandi hætti að nýtingar- og ráðstöfunarréttur orkuauðlinda verði hjá þjóðinni til allrar framtíðar.

Þetta er ekki fræðileg spurning. ESA hefur þegar rannsakað Landsvirkjun vegna mögulegrar misnotkunar á markaðsráðandi stöðu og Samkeppniseftirlitið komst árið 2025 að þeirri niðurstöðu að Landsvirkjun hefði misnotað slíka stöðu í tilteknum útboðum.

Á sama tíma gerir evrópska raforkuregluverkið ráð fyrir að ríki geti lagt á orkufyrirtæki almannaþjónustuskyldur, meðal annars varðandi orkuöryggi, verð, afhendingaröryggi og umhverfismál. En slíkar skyldur þurfa að vera skýrar, gagnsæjar, málefnalegar og án mismununar.

„Ísland allt“

Þarna liggur lykilspurningin fyrir Ísland.

Getum við áfram notað Landsvirkjun sem tæki fyrir „Ísland allt“? Getum við lagt áherslu á atvinnuuppbyggingu utan höfuðborgarsvæðisins, byggðafestu, nýjar atvinnugreinar, orkuskipti og orkuöryggi, jafnvel þegar það leiðir ekki til hámarks skammtímaarðs fyrir ríkissjóð?

Ég tel að íslenska þjóðin eigi að fá skýr svör við þessu áður en hún tekur ákvörðun um að halda áfram viðræðum um ESB-aðild.

Landsvirkjun er gullgæs þjóðarinnar. Við eigum ekki að fórna henni, né heldur þjóðhagslegu hlutverki hennar, fyrir óljós loforð um að allt muni reddast eftir aðild.

Áður en við ræðum við ESB þurfum við að vita nákvæmlega hvað „Ísland allt“ má þýða í framkvæmd þegar kemur að sameiginlegum orkuauðlindum þjóðarinnar. Þangað til er svarið nei.

Höfundur er þingmaður Miðflokksins í Norðausturkjördæmi.