Sex ýkjur nei-sinna og já-sinna

Við vitum ekki hvernig samningur Íslands við ESB gæti orðið. Það þarf að semja, sjá niðurstöðuna – og dæma hana síðan með framtíð næstu kynslóða að leiðarljósi.

Við heyrum stórar fullyrðingar frá báðum hliðum í ESB-umræðunni.

Já-sinnar vita þó ekki hvernig endanlegur samningur Íslands við Evrópusambandið gæti orðið. Nei-sinnar vita það ekki heldur.

Samt er okkur sagt hvað við munum örugglega vinna eða örugglega tapa.

Getum við fullyrt það áður en samið hefur verið?

Þegar við tökum ákvörðun sem getur haft áhrif á börnin okkar og barnabörn næstu 30–50 árin eigum við ekki að byggja hana á ýkjum eða ótta. Við eigum að horfa lengra fram á veginn og byggja á staðreyndum.

Skoðum sex algengar fullyrðingar beggja vegna.

1. „Við missum fiskinn“ – eða „ekkert breytist“

Hvorugt er hægt að fullyrða í dag.

Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB er önnur en íslenska kerfið. Sjávarútvegur yrði því eitt mikilvægasta samningsmál Íslands. Við þurfum að setja skýr markmið um stjórn fiskveiða, auðlindina og hagsmuni sjávarbyggðanna.

En við eigum líka að skoða tækifærin: markaðsaðgang, meiri fullvinnslu, aukna verðmætasköpun og fleiri vel launuð störf á Íslandi.

Hver verður niðurstaðan? Við vitum það ekki.

2. „ESB eyðileggur íslenskan landbúnað“ – eða „bændur verða betur settir“

Við vitum hvorugt. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB er ekki hluti af EES-samningnum í dag. Aðild myndi því breyta rekstrarumhverfi íslensks landbúnaðar.

Það er raunverulegt álitaefni. Við þurfum að kanna hvaða sérlausnir Ísland getur fengið vegna norðlægrar legu, strjálbýlis og sérstakra framleiðsluaðstæðna.

Og þetta snýst um meira en afkomu bænda.

Fæðuöryggi er þjóðaröryggismál.

Getum við styrkt innlenda matvælaframleiðslu, byggðir og fæðuöryggi til næstu 50 ára?

Við vitum það ekki fyrr en við sjáum hvað tekst að semja um.

3. „Réttindi launafólks skerðast“ – eða „ekkert breytist“

Áhyggjur verkalýðshreyfingarinnar eigum við að taka alvarlega. En nær öll löggjöf ESB um efnisleg réttindi launafólks gildir þegar á Íslandi í gegnum EES. Þar undir falla meðal annars reglur um vinnutíma, hvíld, orlof, hópuppsagnir, hlutastörf, tímabundnar ráðningar, vinnuvernd og jafnrétti.

Reglur ESB á þessu sviði eru jafnframt að verulegu leyti lágmarksreglur. Ríki geta tryggt meiri réttindi.

Þess vegna eigum við að færa umræðuna frá almennum fullyrðingum yfir í staðreyndir: Hvaða réttindi nákvæmlega eru hugsanlega í hættu?

Ef hætta er til staðar eigum við að skilgreina hana og tryggja hagsmuni íslensks launafólks.

4. „Evran leysir vaxtavandann“ – eða „krónan tryggir sjálfstæði okkar“

Hvorugt er svona einfalt. Krónan gefur okkur sjálfstæða peningastefnu. En henni hefur líka fylgt kostnaður í formi hárra vaxta, gengissveiflna og verðbólguáhættu.

Evran er ekki töfralausn. Já-sinnar geta ekki lofað ákveðnu vaxtastigi næstu áratugina.

En nei-sinnar geta heldur ekki fullyrt að krónan verði besti og öruggasti kosturinn fyrir næstu kynslóð.

Hvaða peningakerfi getur tryggt heimilum og fyrirtækjum meiri stöðugleika, fjárfestingu og betri lífskjör næstu 30–50 árin?

Það þarf að meta með gögnum, ekki fullyrðingum og upphrópunum.

5. „Við missum sjálfstæðið“ – eða „við fáum bara meiri áhrif“

ESB-aðild felur í sér sameiginlega ákvarðanatöku og framsal valdheimilda á ákveðnum sviðum. Það eiga já-sinnar ekki að fela.

En Ísland tekur þegar upp stóran hluta regluverks innri markaðarins í gegnum EES án þess að hafa sama atkvæðisrétt og aðildarríkin við endanlega ákvarðanatöku ESB.

Þess vegna þarf að spyrja báðum megin: Hvaða valdheimildum myndum við deila – og hvaða áhrif fengjum við á móti?

Fyrir mér snýst sjálfstæði ekki aðeins um að standa einn. Það snýst enn frekar um getu þjóðar til að tryggja hagsmuni sína og hafa áhrif á ákvarðanir sem móta framtíð hennar.

6. „Ísland er öruggara eitt“ – eða „ESB tryggir öryggi Íslands“

Hvorugt stenst eitt og sér. Öryggi Íslands byggist meðal annars á NATO og nánu samstarfi við vina- og nágrannaþjóðir. ESB-aðild kæmi ekki í stað þess.

En öryggi árið 2075 verður miklu víðtækara hugtak. Það snýst um varnir, en líka um náttúruvá, efnahagslegt öryggi, netöryggi, orku, fjarskipti, heilbrigðismál, matvæli og öruggar aðfangakeðjur.

Við vitum ekki hvert næsta stóra áfall verður. Eldgos? Netárás? Fjármálakreppa? Stríð? Farsótt? Röskun á aðfangakeðjum?

Við vitum aðeins að áföll verða, lítil og mjög stór. Við tryggjum okkur ekki eftir á.

Þess vegna þurfum við að kanna hvort nánara evrópskt samstarf geti bætt fleiri varnarlögum við öryggi Íslands og hvaða skuldbindingar því fylgja.

Við vitum ekki

Við vitum að ESB er ekki fullkomið.

Við vitum að EES-samningurinn hefur reynst Íslandi mikilvægur.

Við vitum að aðild myndi hafa í för með sér bæði tækifæri og skuldbindingar.

Við vitum hvaða grundvallarhagsmuni Íslands þarf að verja.

En við vitum ekki hvaða samning Ísland getur fengið.

Þess vegna finnst mér einkennilegt að við séum stundum farin að draga ályktanir af samningi sem hefur ekki verið gerður.

Kosningin 29. ágúst snýst um hvort hefja eigi aðildarviðræður að nýju.

Við þurfum því ekki að ákveða núna hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið.

Fyrst þarf að semja.

Síðan getum við lagt tvo raunverulega valkosti hlið við hlið:

EES og krónuna eins og við þekkjum þau í dag.

og

þann ESB-samning sem Íslandi stendur raunverulega til boða.

Þá eigum við að spyrja:

Hvor leiðin tryggir börnum okkar og barnabörnum betra, öruggara og sjálfstæðara Ísland næstu 50 árin?

Ef samningurinn er ekki nógu góður þá segjum við nei.

En fyrst verðum við að sjá hann.

Það þarf að semja. Það þarf að sjá niðurstöðuna. Fyrr höfum við ekki réttar upplýsingar til að samþykkja samninginn eða hafna honum.

Höfundur er hagfræðingur.