Hvers­dags­leg menning og majónes

Menningarnótt gefur okkur tilefni til að fagna ólíkum birtingarmyndum menningar og því tökum við í menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytinu fagnandi og bjóðum til brauðtertuveislu á morgun kl. 15 í Reykjastræti 8. Boðið verður upp á lengstu brauðtertu landsins, listasýningu byggða á íslensku brauðtertunni og tónlistaratriði.

Tilgangurinn með heimboðinu er að vekja athygli á íslenskri matarmenningu og þeim lifandi hefðum sem tengjast mat, samveru og hátíðarstundum. Með dagskránni vill ráðuneytið jafnframt nýta fallega húsnæðið við Reykjastræti til að tengja saman þá glæsilegu dagskrá sem fram fer á svæðinu. Reykjavíkurborg á heiður skilinn fyrir að standa ár hvert að þessari öflugu hátíð og skapa mikilvægan vettvang fyrir listir, menningu og samveru.

Saga þjóðar

Við sem þjóð erum auðug af fjölbreyttri og kraftmikilli menningu. Matarmenning okkar er þar engin undantekning. Hún er síbreytileg og ber með sér sögu þjóðar, þær aðstæður og aðföng sem voru til staðar á hverjum tíma og samskipti okkar við önnur lönd. Hvort sem horft er til alls þess fagfólks sem við eigum í matreiðslu, bakstri og kjötiðn - svo fátt eitt sé nefnt - eða til nýsköpunar í matvælaþróun og framleiðslu víða um land, byggir blómleg matarmenning nútímans á starfi frumkvöðla fyrri tíma og baráttu okkar við náttúruna.

Það hversdagslega

Skoðanir þjóðarinnar á mat hafa ávallt verið sterkar, ekki síst þegar kemur að samsetningu matar. Ég er frá Akureyri, svo ég þekki það vel; áleggið á pylsur þar í bæ hefur oft valdið usla. En það er einmitt málið. Sérkenni hvers landshluta, bæjar eða fjölskyldu er það sem er svo dýrmætt. Hráefnið og hugvitið. Hefðirnar og minningarnar. Þetta hversdagslega sem okkur þykir svo vænt um.

Menning er vítt hugtak. Hún felst ekki aðeins í listum, bókmenntum og tónlist heldur einnig í lífsháttum, gildum, venjum, hefðum og því hvernig við lifum saman. Uppskrift er hægt að skrifa niður, en hefðir byggja á fólki.

Vínber?

Þar er brauðtertan gott dæmi. Hún hefur staðið á íslenskum veisluborðum í yfir 70 ár við ótal tímamót: afmæli, skírnir, fermingar, útskriftir, brúðkaup og jarðarfarir. Í huga margra tengist hún því ekki aðeins sérstöku tilefni eða bragði heldur ákveðnum minningum. Hún getur minnt á eldhúsið hjá ömmu, fermingarveisluna, skinkuna og aspasinn sem „alltaf voru í tertunni“ eða heit skoðanaskipti um hvort vínber eigi heima á brauðtertu. Þarna verður matur að einhverju meira en uppskrift.

Hugmyndin um lifandi menningararf byggir einmitt á þessu. Lifandi hefðir þurfa ekki að vera óbreyttar frá einni kynslóð til annarrar. Þvert á móti felst líf þeirra í því að þær eru endurskapaðar aftur og aftur. Ný kynslóð tekur við þekkingu og venjum frá þeirri fyrri en bætir jafnframt einhverju við.

Majónesan orðin gul

Þannig hefur brauðtertan sem upprunalega er laglegt samlokubrauð með salati fengið nýtt líf. Árlega er krýndur Íslandsmeistari í brauðtertugerð og Brauðtertufélag Erlu og Erlu er með hátt í 22 þúsund meðlimi á samfélagsmiðlum. Síðast en ekki síst hefur tertan góða verið notuð sem mælikvarði á það hvenær veislu er endanlega lokið, líkt og hinar landskunnu línur úr kvikmyndinni Stellu í orlofi bera með sér:

„Boðið er búið, Bára komin í bleyti og majónesan orðin gul!“

Þarf því engan að undra að Brauðtertan sé skráð sem lifandi hefð hjá Þjóðminjasafninu. Hún byggir á traustum grunni og vísar til fortíðar en býður um leið upp á ríkulegt svigrúm fyrir sköpunargleði, líkt og gestir munu upplifa.

Gleðilega hátíð og njótið menningar í öllum sínum myndum – líka þeim hversdagslegu.

Höfundur er menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra.