Sirkussleggja for­sætis­ráð­herra sló í bjölluna

„Svona ætlum við að negla niður þessa vexti“ var loforð Samfylkingarinnar fyrir síðustu kosningar til Alþingis. Hálfu öðru ári síðar náði forsætisráðherra að láta bjölluna glymja enn og aftur í eyrum landsmanna. Í morgun hækkaði peningastefnunefnd Seðlabankans meginvexti í 8 prósent, þriðju hækkun ársins.

Þið kannist við leikinn á tívolíinu. Maður reiðir sleggju og slær í fjölina og kúlan þýtur upp turninn í átt að bjöllunni. Því fastar sem slegið er þeim mun hærra flýgur hún. Ríkisstjórnin sló fast. Þensla af hennar völdum og aðgerðaleysi sendi kúluna upp allan turninn og í morgun small hún í bjölluna. Þetta er sérkennilegur árangur. Hann kemur tíu dögum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna, einmitt þegar sársauki hárra vaxta er líklegastur til að ýta óráðnum kjósendum yfir á já-hliðina. Hvort það er ætlun eða aðeins ávöxtur eigin stefnu skiptir minna máli. Útkoman er sú sama.

Hér þarf að vera sanngjarn. Seðlabankinn ræður vöxtunum sjálfur og tók ákvörðunina óháður. Fjórir nefndarmenn studdu hana og einn vildi halda óbreyttu. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar liggur ekki í ákvörðun bankans heldur í verðbólgunni sem knúði hana fram.

Byrjum á því hvers vegna vextirnir eru þar sem þeir eru. Nefndin segir sjálf að hún hækki vexti vegna mikillar verðbólgu og hárra verðbólguvæntinga. Verðbólgan hefur verið yfir 5 prósentum allt árið og mældist 5,3 prósent í júlí. Markmiðið er 2,5 prósent. Aðeins hluti nýjustu hækkunarinnar er innfluttur og tímabundinn. Olíuverð hækkaði vegna átaka fyrir botni Miðjarðarhafs og því neita ég ekki. En kjarninn sem heldur vöxtunum uppi er heimafenginn. Seðlabankinn hefur bent á að verðbólgan eftir heimsfaraldurinn, þ.e. COVID, sé einkum innlend og drifin af húsnæði og launakostnaði. Opinberu launin hafa leitt þá þróun frá 2020. Einmitt núna í lok ágúst virkjast endurskoðunarákvæði helstu kjarasamninga af því verðbólgumarkið heldur ekki. Það gæti þrýst launum enn hærra um áramót. Vextirnir eru einkennið. Launamyndunin og útgjöldin eru meinið.

Þá að aðalatriðinu. Aðhaldskrafan sem nú er gerð á aðila vinnumarkaðarins og á opinbera aðila hleypur ekki frá okkur í framtíðinni. Já 29. ágúst vinnur ekki það verk fyrir okkur. Það er engin framtíð þar sem Ísland sleppur við að koma launaþróun og opinberum útgjöldum í takt við verðmætasköpun. Það á við innan sambandsins jafnt sem utan þess. Já breytir spurningunni á kjörseðlinum. Verkefnið stendur eftir óhaggað. Seðlabankinn kallar eftir ábyrgð og aðhaldi, skynsemi og áræðni aðila vinnumarkaðarins við að ná niður verðbólgunni. Hann hefur ítrekað þetta við hið opinbera, ríki og sveitarfélög.

Hér er það sem sirkussöngurinn um lægri vexti sleppir. Upptaka annars gjaldmiðils fjarlægir kröfuna ekki heldur. Hún færir hana aðeins til. Undir evru er ekki lengur hægt að láta gengið taka hluta af högginu. Fari laun og útgjöld fram úr verðmætasköpun verður aðlögunin að koma beint gegnum laun og störf. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og gjaldmiðlaskýrslan sem fjármálaráðherra lét vinna kalla þetta innri gengisfellingu og segja hana kostnaðarsama. Í Suður-Evrópu eftir 2008 hét sú aðlögun atvinnuleysi. Það fór yfir 20 prósent á Spáni og í Grikklandi og stóð árum saman. Við slíkt glatast mikið. Krafan er því sú sama undir evru. Það eina sem breytist er hvað gerist þegar við stöndumst hana ekki. Við það lendir reikningurinn annaðhvort á veikari krónu sem allir bera um stund eða á töpuðum störfum sem lenda á þeim sem missa þau árum saman. Það er oft nefnt langvarandi atvinnuleysi með tilsvarandi félagslegum glundroða og keðjuverkandi áhrifum til hins verra.

Um vextina sjálfa þarf loks að segja það sem sjaldnast fylgir. Lágu evruvextirnir eru verðmiði en ekki gjöf. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn metur að jafnvægisraunvextir á Íslandi séu um 2,5 prósent á meðan þeir eru nærri núlli á evrusvæðinu. Munurinn endurspeglar meðal annars meiri vöxt og fólksfjölgun hér. Hér er uppgangur og kaupmáttur er vaxandi. Stökkvum við niður í evruvexti án þess að laga launamyndunina fyrst hellum við olíu á eldinn. Enginn innlendur seðlabanki verður lengur til að svara. Sá sem kýs já til að flýja átta prósentin gæti fengið það versta úr báðum heimum. Hann skuldar enn aðhaldið og hann hefur um leið fleygt tækinu sem mildar höggið þegar aðhaldið brestur.

Takið eftir hvar stjórntækið liggur. Það liggur að miklu leyti heima og hjá hinu opinbera sjálfu, þ.e. hjá ríkinu og sveitarfélögum. Opinberu launin leiddu þróunina frá 2020 og sömu kjarasamningar taka nú að endurskoðast. Þetta er ekki verkefni Brussel og ekki krónunni að kenna. Þetta er okkar. Stór hluti þessarar ábyrgðar á verðbólgunni situr því hjá ríkinu, sveitarfélögunum og opinberu stofnununum.

Sirkus ríkisstjórnarinnar virðist nú kominn í fullan skrúða. Það er þá sem blekkingar og töfrabrögð gleðja. Óþarfi að tala um aðhald við slíkt „húllum hæ“. Kallaður er til hver snillingurinn á fætur öðrum og sýningin er glæsileg. En efnahags- og peningamál eru ekki skemmtiatriði. Þau eru lífsspursmál. Ég sá Cirque du Soleil í París með fjölskyldunni forðum daga og naut hverrar mínútu. Stjórnarráðið er samt ekki sá staður. Sleggjan sem lofaði að negla vextina niður sló á endanum í bjölluna í 8 prósentum í dag. Að kjósa já er ekkert grín. Nei takk. Jákvætt nei fyrir Ísland.

Höfundur er bæjarfulltrúi Miðflokksins í Mosfellsbæ.