Níu at­riði til um­hugsunar vegna þjóðar­at­kvæða­greiðslunnar

Evrópuumræðan sem stendur yfir er mis málefnaleg. Mér sýnist að lesendur hafi lítið gagn af pistlum frá hörðum stuðningsmönnum og andstæðingum. Fyrir þá sem ekki hafa múlbundið sig í harðri og einstrengingslegri afstöðu má nefna níu atriði til umhugsunar vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Það fyrsta er að um yrði að ræða alvöru aðildarviðræður um inngöngu í Evrópusambandið, ekki könnunarviðræður eins og oft er gefið í skyn. Af hálfu Evrópusambandsins væri gengið til slíkra viðræðna í fullri alvöru rétt eins og í aðildarviðræðum þeirra þjóða sem áður hafa sótt um inngöngu í ríkjasambandið. Annað er að þetta væru ekki viðræður þar sem báðir aðilar legðu fram kröfur og skilyrði og svo væri mæst á einhverri „miðri leið“. Samningsaðilar eru að þessu leyti ekki jafnstæðir. Fulltrúar Evrópusambandsins mæta til allra viðræðna af þessu tagi á grundvelli sáttmála sambandsins, það er Rómarsáttmálans (1957), Maastricht sáttmálans (1993) og Lissabonsáttmálans (2009). Sáttmálum verður ekki breytt við samningaborð í aðildarviðræðum einstakra þjóða. Það er því ekki vel gert að gefa það út að um „allt megi semja“ þegar gengið er til aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Það þriðja er að lýðræðishalli einkennir skipulag Evrópusambandsins eins og vel er þekkt. Hann felst í fjarlægð ákvarðana sambandsins frá almenningi (kjósendum) og því að margs konar ákvarðanir eru sambands- og ríkisdrifnar fremur en kjósendadrifnar. Þetta veldur því að skortur hefur verið á lýðræðislegu umboði og aðhaldi á vettvangi sambandsins. Til að bregðast að einhverju leyti við þessu fólst í Lissabonsáttmálanum meðal annars sú breyting að dregið var úr völdum smærri aðildarríkja og öll ríkin þurfa ekki lengur að vera sammmála í ákvörðunum sem samþykktar eru innan Leiðtogaráðs sambandsins. Hið fjórða er að efnahagslegur ávinningur af inngöngu í Evrópusambandið ræðst af því hver efnahagur ríkis er fyrir inngöngu, hve mikið ríkið skiptir við önnur Evrópusambandsríki, og hvort ríkið stendur utan EES eður ei. Mestur efnahagslegur ávinningur getur orðið fyrir ríki sem hefur bágan efnahag og myndi greiða lág aðildargjöld til sambandsins, stendur utan EES samstarfsins, en á mikil skipti við þjóðir innan Evrópusambandsins. Þetta hefur áhrif á stöðuna gagnvart Íslandi. Efnahagslegur ávinningur Íslands af inngöngu í sambandið er takmarkaður vegna þess að Ísland er eitt allra ríkasta land Evrópu og er þegar í EES samstarfinu á innri markaðnum með þjóðum sambandsins, en þyrfti efnahagsins vegna að greiða há aðildargjöld við inngöngu í sambandið. Hið fimmta er að ekki er samið um upptöku Evru í aðildarsamningum við Evrópusambandið. Íslenskt hagkerfi er fremur einsleitt, auðlindadrifið og all sveiflukennt. Efnahagslegur stöðugleiki gæti mögulega fengist á Íslandi með upptöku Evru (ef öllum skilyrðum yrði fullnægt einhvern tíma síðar). Á móti kemur að það drægi verulega úr sveigjanleika í hagstjórninni. Ýmsir þjóðhagfræðingar hafa bent á að upptaka gjaldmiðils sem miðast við stærri og annars konar markaðsaðstæður sé áhættusöm í litlu, fremur einsleitu og annars konar hagkerfi. Ein afleiðingin tengist lengri köflum atvinnuleysis. Hið sjötta er að verð á húsnæði og neysluvörum tengist launastigi. Meðaltekjur á Íslandi eru meðal þeirra hæstu í Evrópu. Ekki dugar að bera saman verð á pítsum milli landa með ólíkar meðaltekjur. Ekki heldur verð á húsnæði eða lánum. Hér er líka mikilvægt að hafa í huga að þeir sem fá lán til húsnæðiskaupa nota það til eignamyndunar og fjárfestingar sem er einhver sú besta sem völ er á hérlendis. Ýmis dæmi eru um það í Evrópu að fólk fái húsnæðislán á lægri vöxtum en á Íslandi og kaupi eða kaupleigi íbúðir, en eignahlutur þeirra breytist lítið, standi í stað eða jafnvel rýrni. Það sem er fremur einkennandi fyrir Ísland er þetta háa hlutfall eignamyndunar almennings í eigin húsnæði. Það háa hlutfall er síðan hægt að nýta til veðsetningar vegna annarar lántöku eða til eignasölu. Hið sjöunda og ekki sísta er það að með inngöngu væri dregið úr fullveldi Íslands. Þetta viðurkenna allir, en þeir sem vilja inngöngu í Evrópusambandið nota orðalagið „að deila fullveldinu með öðrum“. Þessu tengjast margir þættir. Íslendingar færu til dæmis undir sameiginlega sjávarútveigsstefnu og sameiginlega landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins. Ísland færi í ríkari mæli undir orkustefnu sambandsins, en Ísland er auðugt af endurnýjanlegri orku og er með eina ódýrustu raforku í Evrópu. Orkustefna sambandsins snýst í bili fyrst og fremst um hvernig raforka er flutt, af hverjum, til hverra og á hvaða kjörum, en þau áhrif ykjust til dæmis ef rafstrengur yrði gerður frá Íslandi til Bretlandseyja sem myndi hafa áhrif á raforkuverð á Íslandi. Viðskiptasamningar Íslands við ríki utan Evrópusambandsins féllu einnig niður og yrðu (ef af þeim yrði á annað borð) á vegum sambandsins. Þetta skiptir Ísland máli sem alþjóðlega viðskiptadrifið hagkerfi sem leitað hefur eftir viðskiptum innan og utan Evrópu, þó Evrópuviðskiptin séu fyrirferðarmest. Lagalega færi svo Ísland undir Evrópudómstólinn, sem felldi ekki ráðgefandi heldur bindandi úrskurði gagnvart aðildarríkjunum varðandi sáttmála og reglur sambandsins. Í áttunda lagi, að öllu þessu sögðu, er það nánast samdóma álit sérfræðinga í stjórnskipunarrétti að breyta þyrfti stjórnarskrá Íslands ef landið ætti að ganga í Evrópusambandið. Því veldur fullveldisafsalið. Til að breyta stjórnarskránni þyrfti samþykki tveggja þinga alþingis. Skýr krafa hefur verið um það síðustu áratugi að leita ætti jafnframt samþykkis þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu, sé það á annað borð vilji alþingis að breyta stjórnarskránni. Í níunda lagi er rétt að hafa í huga að innganga í Evrópusambandið, þótt snúin sé, er einfaldara ferli en útganga, sér í lagi fyrir smáþjóð. Langdregið og þyrnum stráð útgönguferli Breta er dæmi til íhugunar hér og þó eru Bretar stórþjóð með öfluga og reynslumikla stjórnsýslu. Þeir sem vilja að Ísland gangi í Evrópusambandið mættu skýra betur af hverju þeir telja að það sé landinu nauðsynlegt. Ástæðurnar eru ekki nægilega ljósar, tilefnið óskýrt. Varla er það af hernaðarástæðum, enda er Ísland í Nató með varnarsamning við Bandaríkin og Evrópusambandið ekki hernaðarbandalag. Varla er það af efnahagsástæðum, enda Ísland þegar í EES og þar með á evrópska efnahagssvæðinu, auk þess að geta gert viðskiptasamninga við lönd utan sambandsins. Og varla er það vegna þess að erlendir stjórnmála- eða embættismenn hafi betri skilning á íslenskum aðstæðum og hagsmunum en Íslendingar sjálfir. Þetta má vera til umhugsunarvert í ljósi þess að atkvæðagreiðsla um aðildarviðræður við Evrópusambandið er ekki svo lítið mál.

Höfundur er prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands.