Meira en bara reglur og byrðar

Eitt stærsta tækifæri alþjóðasamstarfs liggur í að deila þekkingu og getu til að takast á við áhættu sem ekkert eitt ríki getur ráðið við eitt og sér. Því þetta er ekki bara spurning um eitthvað reglufargan. Þetta er spurning um aukna getu til að takast á við sameiginlegar og alvarlegar áskoranir, eins og á sviði umhverfis- og loftslagsmála.

Sem dæmi má líta til þess að nýjustu vísindarannsóknir sýna fram á meiri óvissu um stöðugleika mikilvægra hafstraumakerfa fyrir framtíð Íslands, veltihringrás Atlantshafsins (AMOC). Breytingar á hafstraumum vegna loftslagsbreytinga munu hafa alvarleg áhrif á loftslag, haf, fæðuöryggi og samfélög um allan heim, ekki síst Norður-Atlantshafi, þar á meðal á Íslandi. Sú ógn er rækilega á dagskrá núverandi ríkisstjórnar enda þjóðaröryggismál fyrir Ísland. Vísindasamfélagið hefur kallað eftir aukinni vöktun, rannsóknum og viðbúnaði og öflugri loftslagsaðgerðum til að sporna gegn þessari þróun.

Ekkert ríki getur rannsakað, vaktað eða brugðist við þessu eitt og sér. Við þurfum sameiginlega vöktun, gögn, rannsóknir, sérþekkingu og getu til að bregðast við nýjum upplýsingum og ekki síður til að sporna gegn þessari þróun. Á meðan Evrópa vinnur nú í að setja upp hafvöktunarkerfi, er vegið harkalega að hafvísindum og rannsóknum í Bandaríkjunum. Á meðan Evrópa setur loftslagsmál rækilega á dagskrá, segja Bandaríkin sig úr Parísarsamkomulaginu. Það endurspeglar vel hvar við ættum að staðsetja okkur í heimsmyndinni.

Meðal annars þess vegna, er ég já-kannski manneskja. Því í stóra samhenginu tel ég framtíð Íslands eiga mesta samleið með framtíð Evrópu. Það reynir á alþjóðakerfin þessa dagana og þegar á reynir er okkar hagsmunum best borgið í nánu Evrópusamstarfi.

Mótum eigin reglur og komum áherslum okkar að

Umhverfis- og loftslagsmál eru í veigamiklum atriðum alþjóðleg í eðli sínu, enda ein stærsta áskorun okkar tíma sem enginn leysir einn. En alþjóðasamstarf þarf ekki að þýða að við afsölum áhrifum, þvert á móti getur það gefið okkur áhrifavald.

Ísland tekur nú þegar upp mjög stóran hluta umhverfislöggjafar Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn. Löggjöf Evrópusambandsins byggir eðli málsins samkvæmt á aðildarríkjunum og aðstæðum þeirra. Í grófum dráttum þýðir þetta að við tökum upp reglur sem aðrir hafa mótað. Stundum hefur það gefist vel. Mörg stærstu framfaraskref í íslenskri umhverfislöggjöf eiga rætur í alþjóðlegu samstarfi, sérstaklega Evrópusamstarfi. Eitt dæmi er reglur um að meta skuli umhverfisáhrif framkvæmda áður en ráðist er í þær. Í dag er það sjálfsagður undanfari framkvæmda, enda markmiðið einfaldlega að koma í veg fyrir umhverfissóðaskap og stuðla að ábyrgri uppbyggingu.

En Ísland fær meira vægi sem fullur þátttakandi í mótun reglnanna. Þannig komum við íslenskum aðstæðum að borðinu, gætum hagsmuna okkar og höfum áhrif á sameiginlegar reglur þegar þær eru í mótun. Jafnframt getum við styrkt stöðu okkar sem þátttakandi í rannsóknum, vöktun og öryggi vegna loftslagsáhættu, sem er verkefni sem við vinnum best að í nánu alþjóðlegu samstarfi.

Meira samstarf þarf því ekki að þýða minni sjálfstjórn. Heldur tækifæri til að efla getu, hafa meiri áhrif og verja íslenska hagsmuni af meiri krafti.

Höfundur er aðstoðarmaður umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.