Seðla­bankinn upp­færði matið: Það nýja hentar ekki sögunni sem stjórn­völd vilja segja

Daði Már vitnar í fjórtán ára gamla greiningu Seðlabanka Íslands en sleppir því að sami banki hefur síðan endurmetið höggdeyfihlutverk krónunnar — fyrst 2017 og nú aftur með gögnum til 2025. Jóhann Páll byggir sömuleiðis á þeirri mynd að höggdeyfihlutverkið sé veikt án þess að nefna nýrra mat bankans. Ef málstaður stjórnvalda er góður ætti hann að þola allar staðreyndir — ekki aðeins þær sem henta pólitískum málflutningi.

Ef bera á evruna saman við krónuna á að bera hana saman við peningakerfið sem Ísland rekur í dag. Ekki við reynsluna fyrir hrun.

Í grein sinni Sverð Íslands og skjöldur vísar Daði Már Kristófersson réttilega til skýrslu Seðlabankans frá 2012 og vitnar í hana:

„Sveigjanlegt gengi krónunnar virðist ekki nýtast við að verja innlendan þjóðarbúskap“ fyrir slíkum sveiflum. [1]

Tilvitnunin er rétt. Vandinn er það sem ekki fylgir með því að það breytir sögunni.

Skýrslan byggir á sögulegum gögnum sem ná til síðustu aldar og meðal annars aftur fyrir upptöku verðbólgumarkmiðs 2001 og yfir fyrirhrunsárin. Hún varar sjálf við því að niðurstöðurnar þurfi ekki að endurspegla núverandi aðstæður eða framtíðarsamspil efnahagsskella og gengisstefnu. [2]

Eftir hrun var framkvæmd peningastefnunnar endurbætt og þegar árið 2017 sagði Seðlabankinn að sveigjanlegt gengi „virkaði betur en áður til sveiflujöfnunar“. Bankinn tengdi breytinguna meðal annars við nýja framkvæmd peningastefnunnar eftir fjármálakreppuna. [3]

Á þessu ári uppfærði Seðlabankinn síðan greininguna með gögnum til 2025.

Niðurstaðan er skýr: eftir hrun endurspeglar stærri hluti gengishreyfinga raunverulega framboðs- og eftirspurnarskelli en áður, en áhrif peningastefnuskella og gengisáhættu hafa minnkað. Mat bankans er að geta krónunnar til að virka sem höggdeyfir hafi aukist eftir hrun. [4]

Bankinn bendir meðal annars á ferðaþjónustuuppsveifluna 2012–2018. Ferðamönnum fjölgaði úr 0,7 í 2,3 milljónir, þjónustuútflutningur jókst um 72% og krónan styrktist um 33%. Seðlabankinn lýsir þessu sem skýru dæmi um gengið sem höggdeyfi. [4]

Þegar Covid skall á snerist áfallið við. Þjónustuútflutningur féll um 60% og útflutningssamdrátturinn var margfalt meiri hér en á hinum Norðurlöndunum. Seðlabankinn telur krónuna aftur hafa gegnt mikilvægu hlutverki í aðlöguninni. [4]

Þetta er nýrra mat sama Seðlabanka og Daði Már vitnar til. Hann minnist hvorki á endurmatið frá 2017 né uppfærsluna til 2025.

Jóhann Páll og fiskarnir

Jóhann Páll Jóhannsson ráðherra skrifaði nýlega á Vísi:

„Veikari króna býr ekki til meiri fisk eða nýtt álver.“ [5]

Á eflaust að vera fyndið. En þetta er fyrst og fremst klassískur strámaður í anda Morfís: sett er fram fullyrðing sem enginn hefur haldið fram og hún síðan hrakin með tilþrifum. Enginn heldur því fram að gengislækkun fjölgi fiskum eða reisi álver.

Vandinn er sá sami og hjá Daða Má. Jóhann Páll dregur upp mynd af því að höggdeyfihlutverk krónunnar sé takmarkað án þess að nefna að Seðlabankinn hefur, fyrst fyrir um áratug og í ár með uppfærðum gögnum, komist að annarri niðurstöðu.

Eru ráðherrarnir ósammála Seðlabanka Íslands? Þá væri eðlilegt að þeir segðu það og færðu rök fyrir því.

Seðlabankinn bendir jafnframt á að framleiðslutakmarkanir í sjávarútvegi og áliðnaði eyði ekki tekjuáhrifum gengisbreytinga. Gengið virkar einnig í gegnum innflutning, tilfærslu eftirspurnar til innlendrar framleiðslu og aðrar útflutningsgreinar. [4]

Segið alla söguna

Í siðareglum ráðherra segir að upplýsingum skuli miðlað af „nákvæmni, heilindum og með skýrum hætti“ og að ráðherra hafi frumkvæði að því að leiðrétta rangar eða villandi upplýsingar. [6]

Því er lausnin einföld.

Daði Már getur sagt frá því að Seðlabankinn endurmat niðurstöðuna frá 2012 þegar árið 2017 og hefur nú uppfært greininguna til 2025. Telji hann nýrra mat bankans rangt getur hann útskýrt hvers vegna.

Jóhann Páll getur gert hið sama.

Ef málstaður stjórnvalda fyrir evru er góður á hann að þola nýjustu gögn og núverandi mat Seðlabanka Íslands. Hann á ekki að þurfa aðeins þær staðreyndir sem henta sögunni.

Kjósendur eiga betra skilið.

Höfundur er fyrrverandi formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands og doktor í hagfræði.

Heimildir

[1] Daði Már Kristófersson, Sverð Íslands og skjöldur, Vísir, 12. ágúst 2026.

[2] Seðlabanki Íslands, Valkostir Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum, Sérrit nr. 7, 2012.

[3] Seðlabanki Íslands, Peningastefna byggð á verðbólgumarkmiði: Reynslan á Íslandi frá árinu 2001 og breytingar í kjölfar fjármálakreppunnar, Sérrit nr. 11, 2017.

[4] Seðlabanki Íslands, Comments on the draft Report on Iceland’s Currency Regime, 2026.

[5] Jóhann Páll Jóhannsson, Höggdeyfir fyrir hverja?, Vísir, 9. ágúst 2026.

[6] Siðareglur ráðherra, nr. 309/2025.