Vara við að er­lendir aðilar gætu náð yfir­ráðum yfir ís­lenskum sjávar­út­vegi

Í greiningunni er spurt hver myndi njóta ávinnings sjávarauðlindarinnar til framtíðar í formi arðs, skatttekna, starfa og annarrar verðmætasköpunar.

Ísland hafi lengi vel haft reglur um erlend yfirráð og sé með sérstaka heimild samkvæmt EES-samningnum til að viðhalda takmörkunum sem gilda um fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi. Eignarhald erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum má ekki vera meira en 25 prósenta hlutur. Reglunum sé ætlað að sporna gegn því að aflaheimildir Íslands færist í hendur erlendra aðila.

Innganga Íslands í Evrópusambandið myndi hins vegar opna fyrir yfirráð erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi og heimild Íslands til að setja áðurnefndar takmarkanir myndi sömuleiðis falla niður. Slíkar takmarkanir myndu brjóta gegn tveimur grunnreglum innri markaðar Evrópusambandsins.

Annars vegar hafi ríkisborgarar aðildarríkja rétt til þess að stofna og reka fyrirtæki í öðru aðildarríki á sömu skilyrðum og ríkisborgarar þess og eru takmarkanir á þeim rétti almennt óheimilar. Hins vegar er ekki leyfilegt að takmarka fjármagnsflutning á milli aðildarríkja Evrópusambandsins.

Hætta á kvótahoppi

„Varanlegar undanþágur frá grunnreglum innri markaðar ESB eru fáar og afmarkaðar. Þá eiga þær það sammerkt að byggjast á ófjárhagslegum sjónarmiðum og vera bundnar við tiltekin landsvæði, fasteignir eða menningarleg sérkenni. Þær eru yfirleitt skilgreindar með öðrum viðmiðum en ríkisfangi og hafa aðeins mjög takmörkuð áhrif á innri markað ESB,“ segir í greiningunni.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur mikið talað um að með samningnum myndu fást undanþágur frá reglum Evrópusambandsins hvað varðar íslenskan sjávarútveg. Í greiningunni segja SFS að ekki liggi fyrir fordæmi fyrir því að einstök atvinnugrein sé varanlega undanskilin reglum með sambærilegum hætti.

Í fyrri aðildarviðræðunum hafi afstaða sambandsins verið skýr um að takmarkanir á erlendri fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi samrýmdust ekki reglum þess. Því þyrfti að breyta þeim við aðild. 

Einhver aðildarríki hafi reynt að setja reglur til þess að koma í veg fyrir að landskvóti færist í hendur erlendra aðila, til að mynda einungis úthlutað þeim skipum kvóta sem sigla undir fána þess ríkis. Það hafi hins vegar ekki komið í veg fyrir svokallað kvótahopp sem sé þegar erlendir aðilar notfæra sér reglur sambandsins til að skrá skip sín eða stofna fyrirtæki í öðru aðildarríki. Þannig fái þeir aðgang að landskvótanum.

„Kvótahopp getur einnig falist í kaupum á sjávarútvegsfyrirtækjum sem þegar hafa fengið úthlutað kvóta í viðkomandi aðildarríki. Slík háttsemi getur hæglega leitt til þess að ávinningur af landskvótanum færist að hluta til aðila sem hafa lítil eða engin raunveruleg tengsl við viðkomandi ríki.“

Sem dæmi er bent á að sænskar útgerðir hafi náð yfirráðum yfir dönskum aflaheimildum með því að kaupa stór útgerðarfélög þar. Félögin starfi áfram í Danmörku en eignarhald og ákvörðunartaka sé í Svíþjóð. Sömuleiðis hafi hollenskar útgerðir aflað sér aflaheimilda í Bretlandi, Þýskalandi, Frakklandi og Belgíu. Í Þýskalandi ráði eitt hollenskt fyrirtæki yfir nær öllum aflaheimildum í makríl.

Bretar fengu strangari reglur ekki í gegn

Bretar hefðu reynt að setja strangari reglur árið 1989 en Evrópudómstóllinn taldi skilyrðin ósamrýmanleg grunnreglum Evrópusambandsins.

„Af dómaframkvæmd Evrópudómstólsins má ráða að aðildarríki geti, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, gert kröfu um raunveruleg efnahagsleg tengsl milli veiðistarfsemi skips og þeirra byggðarlaga í viðkomandi ríki sem háð eru fiskveiðum. Slíkar kröfur þurfa að byggjast á hlutlægum viðmiðum, vera óháðar þjóðerni og samræmast meðalhófsreglu,“ segir í greiningunni.

Draga megi þær ályktanir að ekki megi krefjast tiltekins þjóðernis eða búsetu eiganda. Þá megi krefjast stjórnunar og eftirlits í ríkinu en ekki sé hægt að útiloka að starfsemin í dótturfélagi lúti stjórn erlends móðurfélags. Gera þurfi skipið út frá ríkinu en veiðiferðin sjálf þarf ekki að hefjast þar og koma þurfi reglulega til hafnar til að sýna fram á tengsl en ekki þarf að landa afla. Að lokum er óheimilt að krefjast þess að áhöfnin búi í ríkinu.

Þremur áratugum eftir dóm Evrópudómstólsins hafi Bretum ekki enn tekist að vinda ofan af erlendum yfirráðum yfir aflaheimildunum.

Tekið er fram að með ólíku forræði hafi Ísland og Bretland skapað mismunandi forsendur fyrir framþróun í sjávarútvegi. Fullt forræði hafi skipt máli þar sem gróflega mætti áætla að ef íslenskum sjávarútvegi svipaði til þess breska væru lífskjör á Íslandi mun lakari.

Fjögur stærstu íslensku fyrirtækin minni en það allra stærsta

„Umsvif sjávarútvegs eru mikil á Íslandi en fyrirtækin í greininni eru langt frá þeim stærstu í evrópskum samanburði. Tekjur fjögurra stærstu sjávarútvegsfyrirtækja Íslands voru samtals 1,7 ma. USD samkvæmt lista yfir 150 stærstu sjávarútvegsfyrirtæki heims. Samanlagt voru tekjur stærstu hollensku fyrirtækjanna á listanum 4 ma. USD og þeirra spænsku 7,2 ma. USD.“

Þannig geti mun fjársterkari aðilar keypt sig inn á íslenskan markað og þurfa þeir ekki endilega að vera forsvarsmenn sjávarútvegsfyrirtækja. Dæmi séu um að erlend sjávarútvegsfyrirtæki séu á við eða stærri en fjögur stærstu íslensku félögin samanlagt.  Reynsla annarra Evrópuríkja sýni þar með að landskvótinn tryggi ekki innlent eignarhald né yfirráð yfir nýtingu hans.

Í lok greiningarinnar setja samtökin fram fjóra punkta sem stjórnvöld þurfi að tryggja fari atkvæðagreiðslan þann 29. ágúst á þann veg að farið verði í aðildarviðræður. 

Fyrst þurfi að tryggja að Ísland hafi áfram sömu heimildir og nú til að takmarka fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Verndin þurfi að ná til bæði beins og óbeins eignarhalds og þurfi Ísland að geta tryggt að raunveruleg yfirráð yfir félögum með íslenskum með íslenskar aflaheimildir séu innanlands. Að lokum þurfi framangreindar heimildir að koma fram í aðildarsamningi Íslands og Evrópusambandsins og þeim ekki breytt án samþykkis Íslands.

Heiðrún Lind er forsvarsmaður greiningarinnar. Hún situr í stjórn Sýnar sem er eigandi Vísis.