Vanga­veltur um ESB, smá­ríki og Sviss

Ég hef lengi verið á þeirri skoðun að smáríki eins og Ísland eigi að reka að mestu leyti eins og fyrirtæki, en þó með áherslu á samfélagslega þjónustu eins og gott heilbrigðiskerfi, öfluga menntun og greiðar samgöngur. Ástæðan er einna helst sú að ríkið er lítið og viðkvæmt og það þarf að horfa í hverja krónu og gæta þess að skattfé sé skynsamlega og vel varið. Þar hef ég litið til hvernig mörg smáríki hafa tileinkað sér leið sem eflir verslun og viðskipti og gengið mjög vel vegna ákveðinnar sérstöðu. Það má svo alveg rökræða það hversu vel okkur hefur haldist á skattfénu og öruggt að við getum gert miklu betur í rekstri ríkisins. Báknið er orðið of stórt og vinnuaflið utan ríkisins á erfiðara og erfiðara með að afla ríkinu tekna til að borga laun ríkisstarfsmanna. En hvaða fullvalda ríki erum við að tala um, fyrir utan Vatíkanið?

• San Marínó: ~33.980 manns (landlukt innan Ítalíu)
• Mónakó: ~38.630 manns (frægt strandríki)
• Liechtenstein: ~40.450 manns (milli Sviss og Austurríkis)
• Andorra: ~81.940 manns (í Pýreneafjöllum)
• Ísland: ~394.324 manns (nafli alheimsins)
• Malta: ~568.850 manns (eyjaþjóð í Miðjarðarhafinu)
• Svartfjallaland: ~623.520 manns (í Suðaustur-Evrópu)
• Lúxemborg: ~677.010 manns (í Vestur-Evrópu)

Svo eru Færeyjar sjálfstjórnarsvæði Konungsríkisins Danmörk, en ekki fullvalda ríki.

• Færeyjar: ~55.409 manns

Þá er það næsta spurning; Hvers vegna hafa sum þessara ríkja EKKI gengið í ESB og hver er staða þeirra í dag?

San Marínó - Samningar við þriðja aðila - Stofnanalegt vald; uppfyllir þarfir sínar í gegnum Ítalíu.

Mónakó - Samningar við þriðja aðila - Strangt efnahagslegt fullveldi og skattastefna.

Liechtenstein - Aðild að EES - Kýs sameiginlegan markað EES; verndar samband sitt við Sviss. Sviss er ekki í ESB.

Andorra - Samningar við þriðja aðila - Stofnanalegt vald; ströng skatta- og viðskiptalíkön sem unnið er eftir.

Ísland - Virk umsókn í dvala / Er í EES - Sögulegar deilur um fiskveiðikvóta og réttindi, sem og náttúrulegar auðlindir og orku.

Svartfjallaland - Umsóknaraðili síðan 2008 - Er enn að ljúka nauðsynlegum lagalegum og réttarríkjaskrefum fyrir fulla aðild.

Færeyjar - Sjálfstjórnarsvæði - Afþakkaði inngöngu gegnum Danmörku til að vernda staðbundnar fiskveiðar. (Munum að Færeyingar lánuðu okkur 6,5 milljarða í hruninu 2008, skilyrðislaust.)

Flest smáríkin eru með aðgang að því sem mestu máli skiptir, án þess að þurfa að byggja upp stór skrifræðisembætti til að uppfylla og fylgjast með öllum lögum og reglugerðum Evrópusambandsins, og sjá sér einfaldlega ekki hag í því að fara þá leið og greinilegt að kostnaður smáríkja við að ganga í og vera í ESB er mikill.

Það er líka mjög athyglisvert að Sviss er ekki í ESB. Hvers vegna ætli það sé?

Sviss er ekki í Evrópusambandinu vegna einlægrar skuldbindingar sinnar við beint lýðræði og langvarandi pólitískt hlutleysi. Auk þess að það kýs tvíhliða viðskiptasamninga fremur en fulla pólitíska aðlögun, enda gæti afsal ákvarðanatöku til ESB sett slíka samninga og hagsmuni í hættu.

Svissneska þjóðin hafnaði skýrt aðild að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992 og seinna árið 2001 þegar 76% kjósenda felldi tillögu um að hefja aðildarviðræður við ESB. Samkvæmt kerfinu sem byggir á beinu lýðræði Sviss geta borgarar áfrýjað lögum með þjóðaratkvæðagreiðslum. Aðild að ESB myndi krefjast þess að samþykkja miðstýrð ESB-lög sem gætu hnekkt innlendum almennum atkvæðum, sem kjósendur eru ekki tilbúnir að samþykkja.

Sviss hefur haldið strangri stefnu um hernaðarlegt og pólitískt hlutleysi frá árinu 1815, sem veldur hagsmunarárekstrum með aðild að pólitískt og sífellt meira öryggistengdu (hernaðar)bandalagi eins og ESB.

Sem auðugt þjóðríki myndi aðild að ESB gera Sviss að nettógreiðanda (greiða meira en þau fá tilbaka) með framlagi til ESB en jafnframt þynna út pólitíska rödd þess og áhrif. Sviss stýrir sambandi sínu við ESB í gegnum flókið net yfir 120 tvíhliða samninga. Þessir samningar heimila Sviss að taka þátt í innri markaði ESB og Schengen-svæðinu án þess að afsala sér fullveldi sínu eða lagalegu sjálfstæði.

Þegar maður skoðar hvernig smáríkin með sína sérstöðu annars vegar og Sviss hins vegar haga sínum málum þá virðast þau vera í ágætri stöðu án þess að vera í ESB. Þá veltir maður því fyrir sér hvort Ísland eigi að ganga í ESB ef það er ekki alveg örugglega gott fyrir Ísland, þó Ísland yrði nettógreiðandi, en 17 af 27 ríkjum ESB fá meira úr sambandinu en þau greiða inn í það. Ísland myndi greiða meira en það fær tilbaka. Hvað er að ráða för? Er það í raun og veru gott fyrir Ísland og skynsamlegt að ganga í ESB?

Höfundur er flugstjóri og flugkennari.