Með­ferð ríkis­valdsins á máli lífslokalæknisins

Skúli Tómas Gunnlaugsson mun vera kominn aftur til starfa á Landspítalanum. Ekki af því að hann hafi verið sýknaður af morðákæru heldur af því að héraðsdómarinn í málinu telur að hann sé búinn að taka út refsingu fyrir glæpinn.

Framganga ríkisvaldsins í þessu máli hefur verið með ólíkindum. Hvort sem litið er til löggjafans, framkvæmdarvalds eða dómsvalds, hafa viðbrögðin við máli lífslokalæknisins verið slík að ég stórefast um að við ráðum við það verkefni að halda uppi réttarríki.

1 Landlæknir

Embætti landlæknis er stjórnvald og það má þáverandi landlæknir, Alma Möller, eiga að málið fékk vandaða meðferð. Vinnubrögð læknisins í máli móður minnar, Dönu Jóhannsdóttir, voru rannsökuð og niðurstaðan sú að Skúli hefði sett hana í lífslokameðferð sem ekki var forsenda fyrir og að líkur væri á að sú meðferð hefði flýtt fyrir dauða hennar.

Viðbrögð embættisins við þessari niðurstöðu voru aftur á móti sérkennileg. Skúli Tómas var réttilega sviptur lækningaleyfi án áminningar en sú svipting stóð ekki nema 15 vikur og einn dag. Ekki 15 mánuði, heldur 15 vikur. Líklega er þetta réttlætt með því að hann lagði sjálfur inn lækningaleyfi sitt einhverjum mánuðum áður. Hann fékk svo takmarkað lækningaleyfi eftir það og síðan rýmkun og að lokum fullt starfsleyfi. Það gerðist þótt rannsókn landlæknis á fleiri kvörtunum vegna Skúla leiddi til þeirrar niðurstöðu að brotið hefði verið gegn verklagsreglum um ákvörðun og framkvæmd lífslokameðferðar fyrir fleiri sjúklinga, og jafnvel talið að hún hafi ekki verið tímabær. Þegar fullt starfsleyfi var gefið út hafði læknirinn stöðu sakbornings í lögreglurannsókn, grunaður um fjölda manndrápa.

Ég hef ákveðna samúð með landlækni. Embættið hefur engar refsiheimildir og lög gera ekki ráð fyrir þessari aðstöðu. En að landlæknir hafi talið 15 vikna leyfissviptingu hæfilegan tíma áður en lækninum var gefið annað tækifæri, það er ekki til þess fallið að auka traust almennings á heilbrigðiskerfinu.

2 Landspítalinn

Þótt Skúli væri sviptur starfsleyfi var hann hreint ekki atvinnulaus þessar 15 vikur sem hann var leyfislaus með öllu. Sex dögum eftir að landlæknir upplýsti aðstandendur Dönu um að Skúli hefði verið sviptur starfsleyfi fréttum við að hann væri að vinna á bráðalyflækningadeild Landspítalans. Hann hafði hrökklast frá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og fengið vinnu hjá Landspítalanum, sem er stjórnvald. Landspítalinn neitaði því reyndar að hann væri í samskiptum við sjúklinga en viðurkenndi síðar að hann sinnti sjúklingum „í neyðartilvikum“.

Skúli vann á Landspítalanum allt þar til héraðssaksóknari ákærði hann fyrir manndráp af ásetningi þann 30. mars síðastliðinn. Þá var hann sendur í frí en er nú kominn aftur til starfa.

3 Heilbrigðisráðherra og Alþingi

Maður hefði búist við því að í siðmenntuðu ríki, þar sem kemur í ljós að læknir getur verið í vinnu á ríkisspítala þótt hann sé til rannsóknar sem raðmorðingi, myndi heilbrigðisráðherra láta semja frumvarp til laga, með það fyrir augum að tryggja öryggi sjúklinga ef slík aðstaða kemur upp. Það hefði t.d. mátt kveða á um heimild landlæknis til að svipta heilbrigðisfólk starfsleyfi á meðan mál er í lögreglurannsókn.

Það gerði heilbrigðisráðherra ekki og þótt ég færi fram á fund, fyrir hönd áhugafólks um öryggi sjúklinga, til að ræða tillögur um lagabreytingar, var áhuginn ekki nógu mikill til að taka á móti okkur.

Á meðan þetta mál stóð yfir, og fleiri sakamál þar sem heilbrigðsstarfsfólk var grunað um manndráp í starfi, lagði heilbrigðisráðherra hinsvegar fram frumvarp til breytinga á lögum um landlækni og lýðheilsu, þar sem lagt var bann við því að nota gögn frá landlæknisembættinu í sakamálarannsókn gegn heilbrigðisstarfsfólki. Alþingi samþykkti frumvarpið og það varð að lögum.

4 Lögregla og héraðssaksóknari

Málið var á rannsóknarstigi í rúm fimm ár. Lögreglan hafði aldrei fyrir því að upplýsa fjölskyldu Dönu eða réttargæslumann hennar um gang mála. Við fréttum af farbannskröfu og dómsúrskurðum um hana í fjölmiðlum. Við vorum ekki upplýst um að óskað hefði verið eftir dómkvaðningu matsmanna og réttargæslumaðurinn þurfti sjálfur að biðja um matsgerðina þegar fjölmiðlar greindu frá því að hún lægi fyrir. Héraðssaksóknari var með málið í biðstöðu í tvö ár eftir að rannsókn var lokið. Allan þann tíma var lífslokalæknirinn starfandi á ríkisspítala.

Lögreglurannsókn á máli Skúla var lokið áður en lög um bann við því að gögn landlæknis séu notuð í sakamálarannsókn tóku gildi. Engu að síður ákvað ákæruvaldið, að eigin frumkvæði, að leggja ekki fram álitsgerð Landlæknis af sinni hálfu í dómsmálinu.

Margir hafa viðrað við mig þá hugmynd að læknirinn hljóti að eiga vini innan lögreglunnar eða embættis héraðssaksóknara. Hafi unnið sér velvild með því að kaupa málverk af listamanni í fjölskyldu lögreglustjóra eða eitthvað í þá veru. Ég trúi ekki á slíkar kenningar. Þetta er bara því miður ekkert óvenjulegur dratthalagangur hjá þessum embættum.

5 Dómsvaldið

Nú hefur Héraðsdómur Reykjaness komist að þeirri niðurstöðu að mál ákæruvaldsins gegn lífslokalækninum eigi ekki erindi við dómstóla. Rökin eru þau að málsmeðferð landlæknis hafi jafngilt sakamálarannsókn og Skúli sé búinn að taka út refsingu.

Þegar niðurstaðan virðist fráleit er það vísbending um að forsendurnar séu rangar. Dómarinn vísaði í nokkra dóma Mannréttindadómstóls Evrópu, frávísunarúrskurði sínum til stuðnings, dró af þeim víðáttuvitlausar ályktanir og vék ekki einu orði að meðferð Mannréttindadómstólsins á kærum lækna sem töldu sig hafa sætt tvöfaldri saksókn og refsingu. Eins og ákæruvaldið hafði bent á hefur Mannréttindadómstóllinn hafnað því að taka slík mál til efnismeðferðar þar sem það telst ekki refsing að takmarka aðgang lækna að sjúklingum þegar þeir hafa brotið gróflega gegn starfsskyldum sínum eða siðareglum lækna.

Saksóknari kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar. Búast má við langri bið þar til Landsréttur tekur afstöðu til kærunnar. Aðeins almennir borgarar eru í reynd bundnir af málshraðareglu en hvorki stjórnvöld né dómstólar virða slík lög.

Þegar Landsréttur hefur skoðað málið er líklegast að undið verði ofan af ruglinu og málið sent heim í hérað til efnislegrar meðferðar. Á meðan við bíðum hefur lífslokalæknirinn fullt lækningaleyfi og sinnir því í skjóli stjórnvalds, (þ.e. landlæknis, heilbrigðisráðherra og Landspítalans) með blessun Alþingis og Héraðsdóms Reykjaness. Þess má geta að dómarinn sem vísaði málinu frá héraðsdómi er varaformaður siðanefndar Læknafélags Íslands, félags sem Í nóvember 2021 lýsti yfir stuðningi við umræddan sakborning sem var til lögreglurannsóknar vegna gruns um fjölda manndrápa í starfi.

Höfundur er lögmaður.