Björgum okkur frá þeim sem ætla að bjarga þjóðinni frá sjálfri sér

Það er ekki skortur á mönnum sem fara nú um samfélagið og segja okkur hinum að það sé ekki um neitt að semja við Evrópusambandið. Það liggi allt fyrir hvernig þetta verði. Ísland missi fullveldið og yfirráðin yfir auðlindunum við inngöngu, ekki sé hægt að semja um neinar sérlausnir sem taki tillit til sérstöðu Íslands og Íslendinga, lífskjör muni hrynja niður í austurevrópskt meðaltal, atvinnuleysi verði faraldur, Íslendingar muni enda með að borga lífeyrinn fyrir aldna Evrópubúa og verða svo skikkaðir í evrópskan her til að deyja á vígvelli annarra.

Við yrðum í ofanálag fullkomlega áhrifalaus í höfuðbólinu og þess vegna sé miklu betra að vera áfram í hjáleigunni.

Þess utan muni allt þetta viðræðu- og aðildarbrölt kosta svo mikinn pening og að hér sé engin stjórnsýsluleg geta til að reka Ísland áfram samhliða. Svo séu íslensk stjórnvöld mögulega að blekkja fólk með því að segja að þjóðaratkvæðagreiðslurnar verði tvær – önnur um að hefja aðildarviðræður að nýju og hin um samninginn sem fæst verði farið af stað – því það standi sennilegast til að ákveða inngöngu með öðrum hætti án aðkomu þjóðar.

Og hlæja svo alla leið í Evrópubankann.

Ísland brennur, nei Evrópa brennur

Samhliða mála menn og konur sem hafa ekki gert annað frá því að stjórnarskipti urðu á Íslandi í desember 2024, eftir að hefðbundnu valdaflokkunum var hafnað með afgerandi hætti í þingkosningum, en að skamma nýja ríkisstjórn fyrir vexti, verðbólgu, atvinnuleysi, ráðstöfunartekjur og allt annað milli himins og jarðar nú upp mynd af Íslandi í dag sem fyrirmyndarríki.

Það sé í raun gott hvað vextir séu háir vegna þess að það sé staðfesting á hagvexti, háum launum og velferð. Það sé bara skynvilla að matur sé dýr á Íslandi og að það hafi ekkert með fákeppni að gera að verð á dælunni hækki alltaf miklu hraðar en það lækki þegar sveiflur verða á heimsmarkaði. Það vantar bara að fullyrða að veðrið á Íslandi sé í raun miklu betra en á meginlandinu, svo lengi sem leiðrétt sé fyrir úlpum og húfum.

Þessi hópur sem veit allt betur en við öll, getur séð fyrir niðurstöðu samninga áður en þeir eru gerðir og skilur blessunarlega fyrir okkur að dýrt sé ódýrt, hátt sé lágt og upp sé í rauninni niður hefur áður reynt að bjarga okkur mölbúunum frá því að gera mistök. Sumir innan hans hafa eytt áratugum í að reyna að bjarga okkur út úr NATO og undan tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin. Þeir reyndu að bjarga okkur frá því að ganga í EFTA og

héldu þrumuræður um hvernig allt þetta hræðilega sem þeir segja nú um Evrópusambandið myndi gerast samstundis ef Ísland samþykkti samninginn um Evrópska efnahagssvæðið fyrir rúmum þremur áratugum. Sumir þeirra voru líka staðfest á móti því að leyfa bjórinn og börðust hart gegn því að aðrir myndu fá að reka útvarpsstöðvar á Íslandi en ríkið.

Það þurfti ekkert að skoða þetta. Þeir vissu betur. Fyrir okkur hin.

Ísland sem styrkist í hverju alþjóðlegu skrefi

Svo er það nú samt þannig að Ísland hefur vart stigið inn í nokkuð alþjóðlegt samstarf utan þess að það samstarf hafi styrkt okkur verulega. Við höfum notað fullveldið til að auka sjálfstæðið og magna upp getuna.

NATO-aðildin og varnarsamningurinn við Bandaríkin tryggðu okkur, herlausu örþjóðinni, varnir og öryggi og pólitíska vernd. Bæði leiddu líka til fjölda margra efnahagslegra tækifæra sem Íslendingar nýttu í hörgul. Við þurftum auðvitað ekki að leggja út í kostnað við að byggja upp eigin her, Bandaríkin fjármögnuðu uppbyggingu á lykilinnviðum hérlendis, fjölmörg störf og miklar gjaldeyristekjur urðu til og uppbygging Keflavíkurflugvallar á rætur sínar í þessu samstarfi. Svo fátt eitt sé talið til.

EFTA gaf Íslandi vettvang til að gera fríverslunarsamninga, efla frjáls milliríkjaviðskipti og efnahagslega samþættingu sem lék lykilhlutverk í ferðalagi okkar úr torfkofum inn í nútímann.

Og aukaaðildin að Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn tryggir okkur aðgengi fyrir vörur og þjónustu að yfir 450 milljóna innri markaði Evrópu án flestra hindrana eins og tolla. Á móti skuldbundum við (og Noregur og Liechtenstein) okkur til að aðlaga regluverk og lagaumhverfi að gangverki innri markaðarins og erum þar með búin að taka það upp að meginstefnu. Vegna þess að þetta er aukaaðild, ekki full Evrópusambandsaðild, þá höfum við ekki bein áhrif á töku þeirra ákvarðana sem við verðum að innleiða. Það er enginn smávegis ávinningur. Ekkert eitt hefur fært Íslandi og Íslendingum meiri lífskjarabata en aðildin að innri markaði Evrópu. Landsframleiðsla hefur rúmlega tífaldast, við fengum stjórnsýslulög, mannréttindasáttmáli var fullgiltur, frelsi til athafna, ferða, búsetu og viðskipta tók stakkaskiptum og eðlisbreyting hefur orðið á rétti neytenda.

Það má þannig slá því nokkuð föstu að Íslendingar séu sérfræðingar í að nýta sér alþjóðasamstarf til að eflast og vaxa. Í ljósi þess að listinn yfir sérlausnir sem ríki Evrópusambandsins hafa samið um í gegnum tíðina er ansi langur og að lykilfólk innan sambandsins hefur sagt góðar forsendur fyrir því að Ísland geti fengið slíkar þar sem við þurfum á þeim að halda, þá eru allar forsendur til að sú vegferð haldi áfram.

Það er hægt að halda áfram að taka til en semja líka

Það verður auðvitað ekki gefinn neinn afsláttur af þeirri heildrænu tiltekt sem stendur yfir á vettvangi ríkisstjórnarinnar eftir efnahagslega óráðsíuna sem leiðst frá 2013 til 2024. Óráðsíu sem snerist aðallega um að vera aldrei með langtímaplan, reka ríkissjóð á yfirdrætti, dæla út skattaafsláttum til tekjuhæstu og eignamestu hópa samfélagsins og lofa alls konar án þess að vera búin að fjármagna það. Afleiðingin var sú að ríkissjóður hefur verið rekinn í halla frá 2018, núll hagvöxtur var á mann árum saman, álögur á alla tekjuhópa nema þann ríkasta jukust, tekjuöflunarkerfi voru látin drabbast niður og innviðaskuld upp á mörg hundruð milljarða króna safnaðist upp. Á þessu öllu er verið að taka. Það er ekki sársaukalaust en það er nauðsynlegt og ábyrgt og samfélagið allt mun njóta þeirrar uppskeru.

Þótt það sé mikið og stórt verkefni að taka til eftir jafn lélegt partí og raun ber vitni þá mun það auðvitað ekki skerða getu Íslands til að semja af hörku með hagsmuni Íslands að leiðarljósi ef farið verður í aðildarviðræður við Evrópusambandið. Og aðildarviðræðurnar munu ekki skerða getuna til að halda áfram tiltektinni og uppbyggingunni. Alvörugefið og duglegt fólk hefur bæði vilja og getu til að gera bæði.

Þannig fólk stýrir Íslandi í dag.

Úr lottói vogunarsjóðs í fyrirsjáanleika

Svo er það bara staðreynd að vextir á Íslandi eru miklu hærri en þeir eru í Evrópusambandinu. Það er staðreynd að mánaðarlegar afborganir af íbúðaláninu eru miklu hærri hér en hjá nágrönnum okkar. Það er staðreynd að þrátt fyrir að borga miklu meira um hver mánaðarmót þá fer miklu lægri hluti af þeirri upphæð í eignarmyndun en miklu stærri hluti í vexti til bankans en hjá þeim sem búa í Evrópusambandinu. Af þessu leiðir að það er staðreynd að við borgum húsnæðislánið okkar margfalt oftar en íbúar annarra landa í álfunni.

Allar líkur eru á því að upptaka evru muni með tíð og tíma frelsa okkur úr þessu vaxtafangelsi. Meira að segja íslensku bankarnir eru sammála um það. Slík breyting mun einnig, með tíð og tíma, frelsa tvo af hverjum þremur Íslendingum sem eru með verðtryggð lán, sem tryggir að sá sem fær lán tekur á sig alla fjárhagslega áhættu svo sá sem lánar fái raunvirði lánsins síns til baka úr þeim lánum.

Svo má ekki vanmeta hversu mikill ávinningur felst í því að breyta íslenskum húsnæðismarkaði úr lottói í stöðugri og fyrirsjáanlegri breytu. Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri orðaði það ágætlega hér um árið þegar hann sagði að lífskjör fólks á Íslandi ráðist mjög af stöðu þess á þeim markaði. „Hvenær fólk kom inn á fasteignamarkaðinn og á hvaða aldri þú ert.“

Til að vera í hópi þeirra heppnu sem bæta lífskjör sín með því að taka réttar ákvarðanir á fasteignamarkaði þarf þó ýmislegt annað en bara góða tilfinningu fyrir réttri tímasetningu og að vera fæddur á hentugu ári. Það þarf líka að skilja virkni verðtryggingar og muninn á verðtryggðum og óverðtryggðum lánum. Það þarf að vera með á hreinu hvaða áhrif ytri aðstæður, eins og stríð í Úkraínu eða Íran eða heimsfaraldur, hafa á hentugleika þess að binda sig í öðru hvoru lánaforminu, bæði til skamms eða lengri tíma.

Það þarf eiginlega að reka heimilið eins og vogunarsjóð þar sem „sjóðstjórinn“ er stanslaust á tánum til að bregðast við og velja hagkvæmustu leiðirnar sem henta heimilisgerðinni og það lánaform sem er hagkvæmast hverju sinni.

Til mikils er unnið ef börnin okkar þurfa aldrei að setja sig í það „sjóðsstjórahlutverk“.

Maturinn, bensínið og þjónustan

Það er líka staðreynd að mjólk, mjólkurvörur og egg eru 75 prósentum dýrari á Íslandi en á hinum Norðurlöndunum. Það er staðreynd að kjötvörur eru 71 prósentum dýrari. Það er líka staðreynd að þetta útskýrist ekki af því að laun séu hærri á Íslandi vegna þess að verðmunurinn er nær tvöfaldur á við launamuninn. Ef horft er á ESB-ríkin í samanburði þá er staðreynd að matvara er 55 prósentum dýrari á Íslandi en þar samkvæmt greiningu Samkeppniseftirlitsins. Og það er staðreynd að þau fyrirtæki sem selja okkur þorrann af matvörunni sem við kaupum hafa verið að stórauka hagnað sinn og arðsemi á síðustu árum en hafna því reyndar að nokkurt samhengi sé á milli þess og hins háa verðs.

Það er líka staðreynd að sömu fyrirtæki og selja okkur matinn selja okkur eldsneytið. Og það er staðreynd, samkvæmt annarri greiningu Samkeppniseftirlitsins, að álagning á seldan bensínlítra hefur hækkað um 25 prósent að raunvirði frá árinu 2022. Það er sömuleiðis staðreynd að á öllum helstu neytendamörkuðum á Íslandi er ekki keppt í verði heldur kannski fyrst og fremst ásýnd og þjónustu, sem gagnast buddu neytenda ekki neitt.

Fyrir vikið er það staðreynd að fyrir flesta Íslendinga, sem eiga í mesta lagi íbúð og smá sparnað og tilheyra ekki efstu tekjuhópunum, þá er Ísland almennt miklu dýrara en flest ESB-lönd. Húsnæðiskostnaður er meiri, matvara og eldsneyti dýrara og flest þjónusta líka. Fyrir þá sem eru með lágar tekjur þá fer meira og minna allt í húsnæði og mat.

Þeir sem hagnast hins vegar á ofangreindu eru þeir sem eiga umframeignir, til dæmis hlutabréf í þeim sem selja okkur mat, bensín og þjónustu. Ég fór yfir þá stöðu í síðustu grein sem hægt er að lesa hér.

Björgum okkur frá þeim sem vilja alltaf bjarga okkur

Allt að öllu þá ætla ég að nota lokaorðin í þessari grein til að hvetja alla Íslendinga til dáða. Ég hvet ykkur til að beita eigin dómgreind á þá umræðu sem nú stendur yfir varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður við Evrópusambandið og láta úrtölufólk ekki hræða ykkur. Ég hvet ykkur til að vera forvitin og með sjálfstraust til þess að fá sjálf að vita hvað felst í samningi, í stað þess að láta þá sem þykjast geta séð allt fyrir gera það fyrir ykkur.

Ég hvet ykkur til að meta sjálf þau tækifæri sem geta falist í aðild að Evrópusambandinu, búa til ykkar eigin samningsmarkmið og máta svo niðurstöðuna þegar hún liggur fyrir við ykkar eigin veruleika. Hvort aðild að Evrópusambandinu muni gera ykkar líf betra. Sá valkostur fæst ekki nema með því að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni í lok ágúst og fá samning á borðið.

Ég hvet ykkur sérstaklega til að taka þeim sem ætla alltaf að bjarga þjóðinni frá sjálfri sér af varúð og velta því fyrir ykkur hvort þeirra hagsmunir séu í alvöru ykkar hagsmunir. Ég hvet ykkur til að treysta því að þessi magnaða þjóð sé fullfær um að taka stærstu ákvarðanir sínar sem hópur og þurfi ekki á því að halda að menn sem líta á sig sem kjölfestu tali á hana taki þær ákvarðanir fyrir hana. Einn helsti ávinningurinn sem getur fengist með aðild er enda sá að bjarga okkur frá þeim og kerfunum sem þeir hafa byggt í kringum sig.

Sagan sýnir nefnilega að þessir menn hafa oftar en ekki rangt fyrir sér.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar og er áhugamaður um sterkara og réttlátra Ísland.