Reiknings­dæmi handa Ög­mundi

Ögmundur Jónasson skrifar betur en flestir sem eru honum sammála og margir sem eru það ekki. Nýjasta grein hans um ÁTVR og Íslandspóst er engin undantekning: hún er vel byggð, einlæg og röng.

Ekki röng í smáatriðum. Röng í bókhaldinu.

Kjarninn í máli Ögmundar er að arður af áfengissölu eigi að renna til samfélagsins. Þetta er ágæt regla og ég legg til að við tökum hann á orðinu. Skoðum þá hvert arðurinn rennur í dag.

ÁTVR rekur 52 smásöluverslanir. Þær eru reknar með tapi. Tapið er greitt niður með hagnaði ríkisins af tóbaksheildsölu - peningum sem samkvæmt reglu Ögmundar ættu að fara beint í ríkissjóð, í heilbrigðiskerfið, í forvarnirnar. Þeir gera það ekki. Þeir fara í að halda opnum búðum sem bera sig ekki, samfélaginu til óhagræðis og áfengisheildsölum til hagsbóta, því einhver þarf jú að standa undir dreifikerfinu þeirra.

Ríkið tapar sem sagt á því að selja áfengi og bætir sér það upp með því að selja tóbak. Þetta er lýðheilsustefnan í framkvæmd.

Hætti ÁTVR búðarekstrinum eykst hlutur samfélagsins. Hann minnkar ekki. Áfengisgjaldið - skatturinn sem raunverulega skilar milljörðunum - innheimtist á hverja selda flösku óháð því hvort búðarkassinn tilheyrir ríkinu eða ekki. Enginn hefur lagt til að fella það niður. Fjárhagsrök Ögmundar eru þannig, þegar dæmið er reiknað til enda, sterkustu rökin gegn honum sjálfum.

Svipað gildir um verðið og úrvalið. Ögmundur hefur varað við að hvort tveggja versni fái „markaðsöflin" að ráða, enda sé álagning ÁTVR lág. Hún er það. En ÁTVR má ekki flytja inn vín. Stofnunin kaupir af innlendum heildsölum, sem leggja á sína álagningu og leggur svo sína lágu álagningu ofan á. Tveir milliliðir í boði laga sem banna að þeir séu einn. Innflytjandi sem selur beint fellir þrepin saman og enginn skyldi undrast þótt útkoman sé stundum lægra verð og alltaf breiðara úrval en hillupláss ríkisins leyfir. Ögmundur hefur einmitt réttilega bent á að milliliðir sem heimta arð í eigin vasa séu dýrir. Við erum sammála. Ég vil fækka þeim um einn en Ögmundur vill reka velferðarkerfi fyrir hilluplásshafa (þó hann skilji það ekki sjálfur).

Og markaðsöflin sjálf, þessi sem eiga að hafa hrifsað völdin? Stærstu fjármagnseigendur Íslands eru lífeyrissjóðir launafólks. Frjáls samkeppni er ekki hagsmunamál þeirra sem selja heldur þeirra sem kaupa; einokun er fyrirkomulagið sem þjónar seljandanum. Sá sem stendur með neytandanum stendur með samkeppninni. Hitt er öfugmæli.

Um lýðheilsuna verður ekki deilt af léttúð og skal ekki gert hér. En það sem heldur aftur af neyslu er áfengisgjaldið (sem þó er aðallega fátæktarskattur), aldurseftirlitið og leyfisskyldan - umgjörðin, ekki eignarhaldið á afgreiðsluborðinu. Finnar sem rýmkuðu aðgengi fengu ekki flóðbylgjuna sem spáð var og Íslendingar ekki heldur eftir að Sante opnaði fyrstu netverslunina sem seldi beint af lager hér á landi. Munurinn á ríkisbúð og einkabúð er ekki munurinn á hófsemi og óhófi. Hann er munurinn á einni innkaupadeild og mörgum.

Íslandspóstur fær svo að fljóta með hjá Ögmundi sem annað fórnarlamb Brussel. En það var hvorki Brussel né Morgunblaðið sem tók sendibréfið af lífi. Það var netbankinn. Gluggaumslagið hvarf og með því verkefnið; eftir situr pakkadreifing, venjuleg samkeppnisgrein sem ríkið hefur enga sérstaka köllun til að stunda og sannarlega enga til að stunda illa. Að syrgja Póst og síma er skiljanlegt. Að reka ríkisfyrirtæki áfram af söknuði er dýr sorgarúrvinnsla.

Þegar upp er staðið biður enginn Ögmund að skipta um lífsskoðun. Aðeins að reikna dæmið sitt sjálfur, til enda, með eigin forsendum. Arðurinn til samfélagsins? Hann eykst. Verðið? Það lækkar þegar álagningarþrepunum fækkar. Úrvalið? Það víkkar þegar innkaupadeildirnar verða fleiri en ein. Lýðheilsan? Hún býr í gjöldunum og eftirlitinu sem enginn hyggst afnema.

Þetta er allt og sumt. Ekkert stríð milli fólks og fjármagns, bara reikningsdæmi sem hefur lengi beðið þess að vera reiknað réttum megin frá.

Höfundur er meðal eigenda áfengisnetverslunarinnar Sante.