Upp­skrift að lakari sam­keppnis­hæfni fisk­eldis

Fiskeldi hefur á undanförnum árum þróast úr tiltölulega smárri atvinnugrein í mikilvæga stoð í íslensku atvinnulífi. Útflutningsverðmæti eldisafurða hafa farið yfir 50 milljarða króna á ári og greinin er orðin ein af stærstu útflutningsgreinum landsins. Þúsundir starfa byggjast með beinum eða óbeinum hætti á starfseminni og framtíðarhorfur eru góðar sé rétt á spilum haldið.

Á Íslandi hefur sjaldan verið mikilvægara að huga að því hvernig við byggjum upp nýjar útflutningsgreinar. Ferðaþjónustan hefur verið öflug driffjöður hagvaxtar um árabil og sjávarútvegur er áfram ein mikilvægasta undirstaða gjaldeyrissköpunar þjóðarinnar. En til framtíðar þarf hagkerfið fleiri stoðir. Þar blasir fiskeldi við sem ein stærsta vaxtargrein landsins.

Étum ekki útsæðið – fyrirhuguð gjaldtaka

Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) hafa lýst miklum áhyggjum af fyrirliggjandi frumvarpi um lagareldi og telja þörf á mikilvægum breytingum á því ef treysta á uppbyggingu verðmætasköpunar í fiskeldi. Þótt markmið um sjálfbæra nýtingu auðlinda, ítarlegt eftirlit og umhverfisvernd séu bæði eðlileg og nauðsynleg er óhjákvæmilegt að horfa til þess hvort gjaldtaka og regluverk styðji eða hamli þeirri uppbyggingu sem stjórnvöld segjast vilja sjá.

Meginvandinn er sá að fyrirhuguð gjaldtaka tekur ekkert tillit til raunverulegrar afkomu greinarinnar, þrátt fyrir að það hafi verið markmið frumvarpsins. Á árunum 2023 til 2025 nam samanlagt rekstrartap fyrirtækja í sjókvíaeldi tæpum 20 milljörðum króna. Á sama tíma greiddu fyrirtækin yfir 6 milljarða króna í sértæk gjöld og skatta til ríkis og sveitarfélaga. Vandfundin er atvinnugrein þar sem fyrirtæki í taprekstri greiða svo há sértæk gjöld. En það er líka erfitt að finna atvinnugrein sem hefur jafn mikla getu til að auka útflutningstekjur og ýta undir fjárfestingu í skynsamlegu gjalda- og regluumhverfi.

Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar rætt er um auðlindagjöld og sérstaka skattheimtu. Slík gjöld eru almennt réttlætanleg þegar um er að ræða umframávöxtun eða auðlindarentu. En þegar arðsemi greinarinnar hefur verið lítil eða engin um árabil vakna eðlilega þær áhyggjur að verið sé að leggja skatta á fjárfestingu og áhættutöku. Það er háskaleikur.

Skattheimta mest á Íslandi – skert samkeppnishæfni

Samanburður við önnur lönd eykur enn á þessar áhyggjur. Í greiningu norska ráðgjafarfyrirtækisins Menon Economics, sem fylgdi umsögn SFS um frumvarpið, kemur fram að fyrirhugað íslenskt skattkerfi á fiskeldi verði meira íþyngjandi en skattkerfi helstu samkeppnislanda þegar tekið er tillit til þess að íslensk framleiðsla býr við hærri kostnað og almennt lægra afurðaverð en framleiðendur í Noregi og Færeyjum. Sérstaklega er bent á að lágmarksgjald í frumvarpinu valdi því að stór hluti skattbyrðinnar verði í reynd óháður afkomu fyrirtækja. Myndin hér að neðan tekur af allan vafa um þetta.

Afleiðing boðaðrar aðferðar frumvarpsins er sú að íslensk fyrirtæki munu standa frammi fyrir meiri skattheimtu en samkeppnisaðilar á sama tíma og framlegð þeirra er minni. Það er rakin uppskrift að lakari samkeppnishæfni.

Skattheimtan verður skaðlegri þegar verr gengur

Greining Menon bendir jafnframt á að í núllhagnaðarstöðu, þegar tekjur standa rétt undir kostnaði, verði skattbyrði samkvæmt íslenska kerfinu meiri en í samanburðarlöndum. Með öðrum orðum, þegar fyrirtækin hafa minnst bolmagn til að bera kostnaðinn er gjaldtakan hlutfallslega þyngst. Slíkt fyrirkomulag hindrar fjárfestingu og langtímauppbyggingu.

Norðmenn, sem stundað hafa fiskeldi í áratugi, tóku nýverið upp sérstaka auðlindagjaldtöku. Fiskeldi þar í landi er löngu orðið rótgróið og hefur yfirburði í framleiðslu á laxi á heimsvísu. Karen Ulltveit-Moe, prófessor við Háskólann í Ósló og formaður nefndar í Noregi um auðlindarentuskatt í fiskeldi, hefur lagt áherslu á að slík skattlagning verði að taka mið af raunverulegri afkomu. Rætt var við hana í Kastljósi 21. október 2024, en hún kom hingað til lands á vegum Alþýðusambands Íslands til að fjalla um auðlindarentu í fiskeldi í Noregi. Hún benti á að norska kerfið væri byggt upp þannig að ríkið tæki hlutdeild í hagnaði þegar vel gengi, en bæri jafnframt hluta af tapinu þegar illa gengi: „Ég held að það sé mikilvægt að vera með skattlagningu sem skekkir ekki myndina. Skatturinn sem við höfum [í Noregi] tekur sneið af hagnaðinum, svo að ef hagnaðurinn er enginn eða tap ber ríkið það líka. Svo að ríkið kemur að og tekur við hluta velgengninnar og hluta af tapinu.“ Þetta er kjarni málsins. Auðlindagjald sem á að byggja á auðlindarentu verður að taka mið af hagnaði, en ekki leggjast með þunga á rekstur þegar illa árar.

Mikil fjárfestingarþörf framundan

Ólíkt mörgum eldri atvinnugreinum þarf fiskeldi áfram á miklu fjármagni að halda til að fjárfesta í búnaði, innviðum, tæknilausnum, umhverfisvöktun, markaðsstarfi og frekari þróun, enda er greinin enn á uppbyggingarstigi. Fyrir liggja áform um fjárfestingar sem nema tugum milljarða króna á næstu árum. Takist vel til gæti framleiðsla aukist verulega, útflutningsverðmæti margfaldast og hundruð nýrra starfa orðið til, sérstaklega á landsbyggðinni. Á myndinni má sjá hvernig unnt er með skynsamlegum hætti að treysta þessa verðmætasköpun.

Það þarf enn fremur að hafa í huga að íslenskt fiskeldi býr við aðrar og erfiðari aðstæður en keppinautarnir. Sjórinn er kaldari, framleiðsluferlar lengri og fjarlægðir til markaða meiri. Þar að auki er stoðkerfi greinarinnar enn að byggjast upp. Þessar aðstæður kalla ekki á lakara regluverk eða minni kröfur, heldur á skynsamlegt jafnvægi milli samfélagslegra hagsmuna og samkeppnishæfni atvinnugreinarinnar.

Ekki valkostur að veikja samkeppnisstöðu

Auðvitað á atvinnugrein sem nýtir sameiginlegar auðlindir að greiða sanngjarnt auðlindagjald. En gjaldtaka verður að taka mið af raunverulegri afkomu, fjárfestingarþörf og samkeppnisstöðu. Hún má ekki verða svo íþyngjandi að hún dragi úr getu og vilja fyrirtækja til að fjárfesta, skapa störf og byggja upp verðmæti. Afleiðingarnar geta þá auðvitað ekki orðið aðrar en minni skatttekjur ríkis og sveitarfélaga til lengri framtíðar.

Spurningin sem Alþingi þarf að svara er því ekki hvort fiskeldi eigi að greiða gjöld. Spurningin er hvort við ætlum að móta umgjörð sem gerir greininni kleift að verða nýr burðarstólpi íslensks útflutnings, eða hvort við ætlum að leggja á hana byrðar sem draga úr fjárfestingum og veikja samkeppnisstöðu hennar. Eigi hið fyrrgreinda að verða möguleiki verður Alþingi að gera breytingar á fyrirliggjandi frumvarpi og draga úr hættulegum áformum um skattheimtu. Óbreyttu frumvarpi verður ekki lýst öðruvísi en sem aðför að verðmætasköpun og uppbyggingu samfélaga, sér í lagi á Vestfjörðum og Austurlandi.

Það er til mikils að vinna. En þá þarf regluverkið að styðja við uppbyggingu – ekki standa í vegi fyrir henni.

Höfundur er framkvæmdastjóri SFS.