Hættu að skipta þér af!

„Hættu að skipta þér af.“

Það eru líklega fáar setningar sem hljóma verr við fyrstu hlustun. Þær virðast stangast á við margt af því sem okkur hefur verið kennt um góðmennsku, ábyrgð og umhyggju. Við viljum trúa því að gott fólk skipti sér af. Að gott fólk gangi ekki fram hjá vandamálum. Að það láti sig aðra varða, rétti fram hjálparhönd þegar á þarf að halda og geri það sem það getur til að bæta heiminn í kringum sig. Þess vegna fannst mér þessi orð lengi vel hljóma eins og uppskrift að sinnuleysi. Eins og verið væri að hvetja fólk til að loka augunum fyrir öðrum og einbeita sér eingöngu að sjálfu sér.

Kannski var það ekki skrýtið. Stór hluti af mínu lífi hefur snúist um störf þar sem ætlast er til þess að maður skipti sér af. Fyrst sem lögreglumaður og síðar sem kennari. Í báðum þessum störfum er hlutverk manns að grípa inn í þegar eitthvað fer úrskeiðis. Að sjá það sem aðrir sjá ekki. Að taka ábyrgð þegar aðrir víkja sér undan henni. Að standa vörð um mörk sem einhver hefur farið yfir. Þess vegna fannst mér lengi vel að þessi setning gæti ekki átt við mig. Ég hafði valið mér störf þar sem það var beinlínis skylda mín að skipta mér af.

Með tímanum fór ég hins vegar að átta mig á því að það er mikill munur á því að láta sig fólk varða og því að bera ábyrgð á lífi þess. Sá munur virðist einfaldur þegar hann er sagður upphátt en hann getur í rauninni tekið mörg ár að skilja.

Sem lögreglumaður kynntist ég fólki sem ég hitti aftur og aftur, alltaf að glíma við sömu vandamálin og sömu afleiðingarnar. Í hvert skipti fann maður fyrir voninni um að nú yrði breyting. Nú myndi eitthvað gerast, nú myndi viðkomandi sjá það sem öllum öðrum virtist augljóst, en yfirleitt gerðist það ekki. Maður gat talað, ráðlagt, varað við og stundum jafnvel bjargað fólki úr aðstæðum sem hefðu getað endað illa. En þegar vaktinni lauk tók lífið við aftur og þar höfðu einstaklingarnir sjálfir valið. Fyrr eða síðar þurfti ég að horfast í augu við sannleika sem mér fannst erfitt að sætta mig við. Enginn getur lifað lífi annarrar manneskju, sama hversu mikið manni þykir vænt um hana. Sama hversu vel maður sér afleiðingarnar fyrir fram. Sama hversu sterka löngun maður hefur til að hjálpa.

Þessa sömu lexíu hef ég einnig lært aftur og aftur í kennslunni en að vísu í annarri mynd. Kennarar eru ekki aðeins að kenna börnum að lesa, skrifa eða reikna. Þeir eru líka að kenna þeim að lifa í samfélagi með öðru fólki: Að virða mörk, að taka tillit og að skilja að aðrir hafa líka þarfir, réttindi og tilfinningar.

Það er verkefni sem er bæði fallegt og erfitt vegna þess að mörk eru sjaldnast vinsæl hjá þeim sem þurfa mest á þeim að halda.

Fyrir nokkru fékk ég athugasemd frá foreldri sem upplifði að ég væri harðari við barn þess en aðra nemendur. Sú athugasemd fékk mig til að staldra við og velta eigin starfsháttum fyrir mér. Ég viðurkenni að mér brá mikið við að heyra þetta og ég held að ég geti fullyrt að það er erfitt fyrir flesta kennara að heyra slíkt. Flestir kennarar fara ekki inn í starfið vegna þess að þeir vilji stjórna börnum eða gera þeim lífið erfitt. Þeir fara inn í það vegna þess að þeim þykir vænt um börn og vilja hjálpa þeim að vaxa og þroskast. Þegar maður fær slíka athugasemd neyðist maður því til að staldra við og spyrja sjálfan sig erfiðra spurninga.

Eftir að hafa hugsað málið lengi fór ég að átta mig á því að ágreiningurinn snerist í raun ekki um það að ég væri harður, heldur virði barnsins. Hann snerist um mörk. Barnið var ekki að fá höfnun, það var að fá mörk. Ég var ekki að segja að það skipti ekki máli. Ég var að segja að aðrir skiptu líka máli. Ég var ekki að hafna barninu. Ég var að stöðva hegðun sem hafði áhrif á aðra. Þarna fór ég að velta fyrir mér hversu oft við ruglum þessum tveimur hlutum saman.

Kannski er það eitt af einkennum samtímans að við eigum sífellt erfiðara með að þola mörk. Ef einhver leiðréttir okkur upplifum við það stundum sem árás. Ef einhver segir „nei“ upplifum við það sem höfnun. Ef einhver bendir á að hegðun okkar hafi afleiðingar upplifum við það sem dóm yfir okkur sem manneskjur. En mörk og höfnun eru ekki það sama. Raunar held ég að mörk séu oft ein af dýpstu birtingarmyndum umhyggju sem til eru.

Þegar ég var barn voru mörk víða sýnileg. Þau voru ekki alltaf fullkomin og stundum jafnvel of hörð, en þau voru til staðar. Fullorðið fólk leiðrétti börn. Nágrannar skiptu sér af þegar eitthvað fór úrskeiðis. Kennarar höfðu umboð til að stýra kennslustofunni. Foreldrar þurftu ekki stöðugt að réttlæta það að segja nei. Í dag virðist stundum sem við höfum farið of langt í hina áttina. Við óttumst að særa, að vera misskilin og við óttumst að mörk verði túlkuð sem höfnun. Afleiðingin er sú að margir fullorðnir eru farnir að ganga á tánum í kringum verkefni sem áður þóttu sjálfsagður hluti af uppeldi og menntun.

Kannski er það líka ástæðan fyrir því að svo margir kennarar finna fyrir örmögnun. Það er þreytandi að þurfa sífellt oftar að verja það að setja eðlileg mörk. Sama gildir um foreldra eða fólk í hjálparstörfum. Samfélagið virðist stundum senda tvöföld skilaboð. Við viljum ábyrgð, en eigum erfitt með afleiðingar hennar. Við viljum aga, en ekki óþægindin sem fylgja því að vera leiðréttur. Við viljum öryggi, en eigum erfitt með mörkin sem gera öryggi mögulegt.

Lögreglumaður sem stöðvar mann fyrir brot er ekki að segja að viðkomandi sé vond manneskja. Hann er að setja mörk. Kennari sem stöðvar hegðun sem truflar aðra nemendur er ekki að segja að barn sé slæmt. Hann er að setja mörk. Foreldri sem segir nei við barn sitt er ekki að hafna því. Það er að setja mörk. Án marka verður ekkert samfélag. Án marka verða engin samskipti. Án marka verður engin ábyrgð.

Það sem hefur þó reynst mér erfiðast að læra er að ég ber ekki ábyrgð á því hvernig aðrir túlka mörkin sem ég set. Ég ber ábyrgð á því að vera sanngjarn, ég ber ábyrgð á því að sýna virðingu og ég ber ábyrgð á því að fara rétt með vald mitt. En ég ber ekki ábyrgð á því hvort allir séu sammála mér, heldur ekki ábyrgð á því hvort allir skilji mig, né ábyrgð á því hvort einhver velur að sjá höfnun þar sem ég ætlaði að sýna umhyggju.

Kannski er það þarna sem ég fór loksins að skilja merkingu orðanna sem mér fannst svo óþægileg í upphafi.

„Hættu að skipta þér af.“

Ekki í þeim skilningi að hætta að láta sig fólk varða, heldur í þeim skilningi að hætta að taka ábyrgð á hlutum sem tilheyra öðrum. Hætta að stjórna því hvernig aðrir hugsa. Hætta að stjórna því hvernig þeir bregðast við. Hætta að bera byrðar sem maður getur aldrei borið til enda.

Lögreglumaðurinn lærði að hann gat ekki bjargað öllum. Kennarinn lærði að hann gat ekki stjórnað öllum viðbrögðum. Og maðurinn lærði að friðurinn kemur ekki þegar allir eru sammála honum heldur þegar hann veit hvar eigin ábyrgð endar og ábyrgð annarra byrjar.

Þegar ég heyri þessi orð í dag heyri ég þau því ekki lengur sem boðskap um afskiptaleysi. Ég heyri þau sem áminningu um auðmýkt. Áminningu um að enginn getur lifað lífi annarrar manneskju. Áminningu um að við getum gengið með fólki, stutt það og elskað það án þess að taka af því ábyrgðina á eigin lífi.

Kannski er það raunveruleg merking þessara sex orða. Ekki að hætta að hugsa um fólk, heldur að hætta að bera byrðar sem voru aldrei ætlaðar manni.

Höfundur er mannvinur og kennari.