Í nýrri spá Seðlabankans sem birtist í Peningamálum í vikunni þegar tilkynnt var um 25 punkta hækkun vaxta – úr 7,5 í 7,75 prósent – er dregin upp nokkuð dökk mynd af verðbólguhorfum til næstu missera samhliða því að útlit er fyrir minni hagvöxt og meira atvinnuleysi en áður var talið.
Verðbólgan, sem hefur haldist yfir fimm prósent frá áramótum og mælist núna 5,2 prósent, verður 5,5 prósent á síðasta ársfjórðungi þessa árs, gangi spáin eftir – og viðurkenndu stjórnendur Seðlabankans á kynningarfundi síðastliðinn miðvikudag að ef sú sviðsmynd raungerist þá muni peningastefnunefndin hækka vexti enn frekar. Gert er ráð fyrir að verðbólgan verði komin undir fjögur prósent um mitt næsta ár og verði að meðaltali 3,6 prósent á árinu, eða tæplega einu prósentu meiri en ráðgert var í fyrri spá bankans. Talið er að hún verði ekki komin í markmið fyrr en snemma árs 2028.
Þá er kjölfesta verðbólguvæntinga verulega löskuð og er langt yfir markmiði Seðlabankans á nánast alla mælikvarða.
Í kynningu Þórarins G. Péturssonar, varaseðlabankastjóra peningastefnu, var meðal annars bent á að undirliggjandi verðbólga væri núna um 4,4 prósent og hefði haldist á þeim slóðum undanfarna mánuði. Það sem er einkum að drífa áfram verðbólguna er innlendur verðbólguþrýstingur – matvara er upp um fimm prósent síðustu tólf mánuði á meðan almenn þjónusta hefur hækkað um nærri sex prósent – á sama tíma og innfluttar vörur hafa nánast ekkert hækkað um nokkurt skeið.
Kaupmáttur ráðstöfunartekna heimila hefur vaxið afar hratt á undanförnum árum sem hefur átt stóran þátt í að kynda undir einkaneyslu, enda þótt útlit sé núna fyrir að það sé tekið að hægja á henni og litlum vexti er spáð í ár. Kaupmáttaraukningin hefur haldist í hendur við miklar launahækkanir á vinnumarkaði, mun meiri en þekkist í öðrum ríkjum Evrópu, en launavísitalan er upp um ríflega sjö prósent á fyrsta fjórðungi á milli ára.
Í greiningu sem Seðlabankinn kynnti í Peningamálum er nefnt að kjarasamningsbundnar hækkanir hafa verið nærri tvöfalt meiri hér á landi en á evrusvæðinu og í Svíþjóð og launaskrið tvö- og fjórfalt meira. Þá kemur fram að almennar umsamdar launahækkanir þyrftu að vera áþekkar því sem tíðkast annars staðar til þess að samrýmast verðbólgumarkmiði Seðlabankans. Það myndi þýða, samkvæmt greiningu bankans, að launahækkanir í kjarasamningum mætti vera um tvö prósent en til viðbótar bættist við sérstök hækkun lægstu launa upp á 0,5 prósent og síðan launaskrið sem næmi 1,2 prósent.
Miðað við þá verðbólguspá sem er teiknið upp í Peningamálum þá mun endurskoðunarákvæði kjarasamninga virkjast í lok ágúst, en hins vegar búist er við að það hafi ekki í för með sér að samningunum verði sagt upp. Ef það yrði gert og samið í framhaldinu um enn meiri launahækkanir þá gæti það valdið enn hægari efnahagsumsvifum og meiri verðbólgu.
Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri segir að ef samningarnir losna þá verði erfitt að ná öllum stéttarfélögunum saman um eitthvert „sameiginlegt viðmið“ um svigrúmið til launahækkana sem byggir á skynsemi og tekur mið af stöðunni í hagkerfinu.
„Það er erfitt að halda einu skýru viðmiði fyrir allan vinnumarkaðinn sem samrýmist verðmætasköpun og verðbólgumarkmiði Seðlabankans. Það er hluti af þeim vanda sem peningastefnan glímir við. Það er alveg ljóst að þessar miklu launahækkanir á Íslandi eru að birtast mjög skýrt í verðbólgutölunum, meðal annars í hækkandi verði á innlendri vöru og þjónustu,“ útskýrir Ásgeir í viðtali þegar Innherji settist niður með honum eftir vaxtaákvörðun bankans á miðvikudaginn.
Þú nefnir launahækkanir sem einn helsta orsakavald verðbólgunnar og þar með hækkandi vaxta. Við sjáum samt núna suma stjórnmálamenn, sem tala fyrir því að Ísland gangi í Evrópusambandið og taki upp evru, halda því fram að þessar vaxtahækkanir sýni kostnaðinn af krónunni. Er krónan raunverulegi orsakavaldurinn að baki þessum erfiðleikum fyrir peningastefnuna?
„Við erum einfaldlega að bregðast við þeirri stöðu sem er uppi. Krónan sem slík er ekki orsakavaldurinn. Við erum að tala um kostnaðinn sem felst meðal annars í vinnumarkaðnum og vinnumarkaðslíkaninu, sem er greinilega brotið. Við munum aldrei geta gengið inn í evruna nema að laga það fyrst hjá okkur,“ að sögn seðlabankastjóra.
En eru líkur á að það muni gerast sjálfkrafa við það að taka upp evru?
„Nei, það þarf að gerast áður. Eins og sést þegar litið er til hinna Norðurlandanna hafa þjóðirnar þar búið við mismunandi tegundir peningastefnu, en vinnumarkaðslíkanið hefur verið svipað. Það ræður miklu um það hvernig þeim gengur að ná árangri í peningastefnunni og viðhalda stöðugu verðlagi.“
Þurfum sjálf að leysa hinn séríslenska verðbólguvanda
Þau ummæli Ásgeirs ríma við ræðu hans á ársfundi Seðlabankans í síðasta mánuði en þar benti hann á að bræðraþjóðir okkar á Norðurlöndunum hefðu allar kosið að framfylgja þjóðfélagssáttmála sem samræmdist 2,5 prósenta verðbólgumarkmiði – og hann væri um leið grundvöllurinn að jafnvægi og verðstöðugleika og lágum vöxtum. Sáttmáli þeirra ríkja væri jafnframt óháður því fyrirkomulagi sem hver þjóð hefur valið sér í peningamálum.
„Það skiptir ekki höfuðmáli hvort nágrannaþjóðir okkar hafa tekið upp evru [Finnland], haldið sig við fastgengi [Danmörk] eða valið verðbólgumarkmið [Svíþjóð og Noregur]. En á Íslandi hafa allar tilraunir til þess að breyta þjóðarsáttinni í varanlegan þjóðfélagssáttmála mistekist. Kjarasamningarnir frá árinu 2024 áttu að gefa ákveðin fyrirheit um það sem hafa því miður ekki gengið eftir,“ sagði seðlabankastjóri í ræðu sinni.
Þá bætti hann við að það væri mikilvægt að umræðan um tengingu við evru eða upptöku hennar í kjölfar mögulegrar aðildar að Evrópusambandinu fari ekki í þann farveg að telja okkur trú um að sú leið muni koma böndum á verðbólguna. „Vandamál á íslenskum vinnumarkaði leysast ekki sjálfkrafa. Evrópusambandið tekur ekki ábyrgð á efnahagsmálum aðildarlanda. Íslensk efnahagsmál eru og verða alltaf á okkar eigin ábyrgð,“ sagði Ásgeir, og hélt áfram:
„Strangar reglur gilda um upptöku evru samkvæmt hinu svo kallaða ERM-II ferli þar sem ný aðildarríki verða að sýna með óyggjandi hætti fram á að þau geti haldið þjóðhagslegu jafnvægi. Ég leyfi mér því að efast um að við getum tekið upp evru án þess að tryggja þjóðfélagssáttmála á vinnumarkaði. Og ef svo færi að evran yrði gjaldmiðill hér í kjölfar aðildar að Evrópusambandinu og Íslendingar héldu uppteknum hætti við að hækka laun sín umfram það sem þekkist hjá öðrum þjóðum, þá myndi það leiða til mjög alvarlegra efnahagserfiðleika og sársaukafullrar aðlögunar.“
Þess vegna, eins og seðlabankastjóri útskýrði í ársfundarræðu sinni, væri mjög mikilvægt að átta sig á því að við þyrftum sjálf að leysa hinn séríslenska verðbólguvanda sama hvaða gjaldmiðill er lögeyrir á Íslandi. Mögulega mætti hins vegar færa rök fyrir því að fyrirheitið um upptöku evru í kjölfar aðildar að Evrópusambandinu myndi skapa nægilega hvata eða nægjanlegan alvarleika til þess að Íslendingar taki á sínum málum.
Ef svo færi að evran yrði gjaldmiðill hér í kjölfar aðildar að Evrópusambandinu og Íslendingar héldu uppteknum hætti við að hækka laun sín umfram það sem þekkist hjá öðrum þjóðum, þá myndi það leiða til mjög alvarlegra efnahagserfiðleika og sársaukafullrar aðlögunar.
„Það verður að minnsta kosti mjög brýnt verkefni að tryggja aga og sveigjanleika á vinnumarkaði þegar sjálfstæð peningastefna hverfur út úr myndinni, svo sem að hægt verði að lækka nafnlaun sem viðbragð við atvinnuleysi,“ að sögn Ásgeirs.
Gjaldmiðlaskýrslan kynnt í byrjun júní
Ríkisstjórnin hefur sem kunnugt er lagt fram tillögu til þingsályktunar sem gerir ráð fyrir að efnt verði þjóðaratkvæðagreiðslu þann 29. ágúst næstkomandi hvort „hefja skuli á ný aðildarviðræður“ Íslands við Evrópusambandið (ESB), eins og það er orðað.
Þá var tilkynnt um það um mitt sumarið í fyrra að fjármála- og efnahagsráðherra hefði fengið fjóra erlenda sérfræðingum til að vinna skýrslu um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Verkefni hópsins er að meta kosti og galla sjálfstæðs gjaldmiðils samanborið við aðild að stærra gjaldmiðlasvæði eins og evrusvæðinu. Hópurinn er leiddur af Catherine L. Mann, fyrrverandi aðalhagfræðingi OECD, sem situr í peningastefnunefnd seðlabanka Englands.
Samkvæmt upplýsingum Innherja er skýrslan svo gott sem fullkláruð og til stendur að kynna niðurstöður hennar á sérstökum blaðamannafundi þriðjudaginn 2. júní næstkomandi.
