Að lifa, þrátt fyrir brotna odda

Á borðinu liggur hlutur sem við veitum sjaldan eftirtekt. Hann er einfaldur, hljóðlátur og hversdagslegur. Blýantur. Hann er dálítið styttri en hann var þegar hann var nýr, viðurinn er kannski örlítið nagaður á endanum og oddurinn er orðinn bitlaus eftir notkun dagsins. Við hliðina á honum liggur yddari úr málmi. Það heyrist þetta kunnuglega, hrjúfa hljóð þegar blýantinum er stungið inn og snúið. Við finnum viðnámið í fingrunum, þrýstinginn þegar málmurinn tálgar viðinn, og sjáum smá brot og spænir falla til hliðar. Síðan kemur nýr oddur í ljós, beittari og skýrari en áður.

Við hugsum sjaldan um þetta ferli sem annað en hagnýta nauðsyn. En ef við stoppum og horfum á þessa einföldu athöfn í gegnum linsu mannlegrar tilvistar, þá blasir við okkur sannleikur sem við viljum stundum forðast: Blýantur verður nefnilega ekki nothæfur án þess að missa eitthvað af sjálfum sér. Til að geta skilið eftir skýra línu þarf hann að fara í gegnum ferli sem sker hann niður. Það er ekkert mjúkt við það. Engin leið í kringum það. Bara hljóðið, þrýstingurinn og sú staðreynd að eitthvað þarf að víkja til að eitthvað annað geti orðið skarpara.

Við lifum á tímum þar sem mótlæti er ekki lengur talið eðlilegur hluti lífsins, heldur hönnunargalli sem þarf að laga. Markmiðið virðist vera að komast í gegnum daginn án þess að finna fyrir of miklum þrýstingi. Við viljum verja okkur fyrir höfnun og bólstra heiminn svo við þurfum aldrei að mæta neinu raunverulegu viðnámi. En þegar við horfum í kringum okkur, á fólkið sem við mætum og í okkar eigin spegilmynd, veltum við því fyrir okkur hvort við séum stundum að reyna að forðast nákvæmlega það sem gæti mótað okkur.

Mótlæti er nefnilega yddari lífsins. Það er ferlið sem neyðir okkur til að skilja eftir það sem er óþarft og einbeita okkur að kjarnanum. En munurinn á því að verða „beittari“ eða einfaldlega „styttri“ liggur oft í því hvernig haldið er á yddaranum. Stundum er það samfélagið eða kerfið sem heldur á honum, en oftar en ekki erum það við sjálf.

Það er til tegund af áskorun sem er uppbyggileg, þar sem við finnum viðnámið og nýtum það til að skerpa á okkur. En svo er til önnur tegund, þar sem þrýstingurinn verður að ofríki. Þar sem við yddum okkur af svo mikilli hörku, í von um að verða fullkomin, að við endum á því að brjóta kjarnann áður en við náum nokkurn tímann að setja mark okkar á blaðið.

Hvað gerist þegar þrýstingurinn verður of mikill? Við höfum öll upplifað augnablik þar sem við ofmetum eigið þol. Við herðum takið, við þrýstum harðar á blaðið af því að við viljum sýna vald, sýna stjórn, eða sýna umheiminum að við séum óbugandi. Við gerum það oft þegar við erum þreytt, þegar við höfum gefið of mikið af okkur og eigum ekkert eftir í forðabúrinu.

Á slíkum stundum gerist það að blýanturinn brotnar. Og það er sársaukafullt. Þegar oddurinn brotnar djúpt inni í viðnum finnst manni maður vera gagnslaus. Skömmin sem fylgir því að missa stjórnina, að bregðast sjálfum sér eða þeim sem líta upp til manns, getur verið lamandi. Við horfum á brotin og okkur finnst eins og öll fyrri vinna, allar þær línur sem við teiknuðum áður af vandvirkni, séu gjaldfelldar á einu augnabliki.

Þarna hættir þetta að snúast um hversu flink við erum að skrifa. Þetta snýst um vald. Valdið yfir sjálfum okkur og löngunina til að sýna öðrum að við höfum tökin. En þegar við notum valdið til að fela óttann eða þreytuna, þá erum við að ydda okkur með lokuð augun. Við finnum ekki lengur hvenær oddurinn er tilbúinn; við höldum bara áfram að snúa þar til ekkert er eftir nema spænir af því sem við áður vorum.

En hér kemur mikilvægasti hluti hönnunarinnar: Blýanturinn er hannaður með strokleður á endanum. Það er ekki aukahlutur. Það er viðurkenning á því að mistök muni eiga sér stað. Með því að setja strokleður á blýantinn er verið að segja: Það er gert ráð fyrir að þú gerir mistök. Það er gert ráð fyrir að línan sem þú dregur verði ekki alltaf sú rétta, og að þú fáir tækifæri til að leiðrétta hana.

Vandinn í samfélaginu okkar er hins vegar sá að við höfum tilhneigingu til að taka strokleðrið af fólki, og við tökum það oftast fyrst af okkur sjálfum. Við dæmum okkur út frá okkar verstu augnablikum, út frá brotna oddinum, í stað þess að gefa okkur rými til að byrja aftur. Skömmin verður svo stór að hún skyggir á allt annað. Við bíðum eftir því að vera „gómuð“ af okkar eigin breyskleika, eins og ein skökk lína geri okkur að „ofbeldismönnum“ eða „vondum manneskjum“ að eilífu.

En strokleðrið er þarna af ástæðu. Það er boð um miskunnsemi. Það segir okkur að þrátt fyrir að við höfum dregið línu sem við sjáum eftir, brugðist okkar nánustu eða okkur sjálfum, þá er blaðið ekki ónýtt. Það þarf að stroka út, það þarf að ydda aftur, og það þarf að þora að setja oddinn aftur niður á blaðið.

Við getum fágað yfirborð blýantsins, lakkað hann í fallegum litum og gert hann að glæsilegum skrauthlut. En ekkert af því breytir því hvernig hann skrifar. Það sem raunverulega skiptir máli er grafítið inni í honum. Það er kjarninn. Það er það sem skilur eftir sig spor.

Í lífinu erum við oft svo upptekin af því að halda „viðnum“ okkar heilum og fallegum. Við leggjum mikla vinnu í ímyndina, hvernig við lítum út í augum annarra, og í það að fylgja öllum þeim reglum sem samfélagið setur okkur. En ef grafítið, okkar innri manneskja, okkar raunverulega geta og neisti, fær ekki að njóta sín, þá verður línan okkar alltaf dauf.

Stundum mætum við höfnun. Við mætum kerfi sem neitar að skoða grafítið okkar vegna þess að viðurinn utan um okkur er orðinn dálítið nagaður eða vegna þess að við berum merki um gömul brot. Þegar háskólar, vinnustaðir eða samfélagið hafna okkur byggt á fortíðinni, er eins og verið sé að segja að blýanturinn sé ónýtur vegna þess að oddurinn brotnaði einu sinni. Það skapar djúpt vonleysi. Það fyllir mann gremju gagnvart þeim sem neita að sjá kjarnann sem er enn til staðar, tilbúinn til að skrifa nýja sögu.

Sú staðreynd sem við komumst aldrei hjá er þessi: Blýantur skilur alltaf eftir sig spor. Hvort sem það er falleg setning eða ljót rispa sem situr eftir í borðplötunni sjálfri. Það sama á við um okkur sem manneskjur. Hvernig við tölum, hvernig við bregðumst við þegar við erum undir álagi, hvernig við mætum öðrum. Allt þetta skilur eftir sig eitthvað. Stundum erum við svo upptekin af því að halda okkur „heilum“, að forðast slit og forðast breytingar, að við gleymum því að tilgangurinn með því að vera til er að gefa af okkur.

Blýantur sem er aldrei notaður er í raun sorglegasti hluturinn í skúffunni. Hann varðveitti lengd sína, hann varðveitti lakkið sitt, en hann uppfyllti aldrei hlutverk sitt. Hann skrifaði enga sögu. Hann huggaði engan með bréfi. Hann leysti engar gátur.

Að vera manneskja er að samþykkja ferlið. Það er að skilja að við þurfum yddara til að vaxa, jafnvel þótt það jafnvel þótt það taki sinn toll. Það er að þora að nota strokleðrið okkar, bæði á okkur sjálf og aðra, og viðurkenna að mistök eru ekki endalok, heldur hluti af hönnuninni.

Við þurfum að muna að þegar blýanturinn verður styttri, þá er hann yfirleitt orðinn reyndari. Hann hefur sagt meira, gert meira og séð meira. Brotin sem við höfum upplifað, skömmin sem við höfum fundið og erfiðleikarnir við að byrja aftur eru ekki merki um bilun. Þau eru merki um notkun. Þau eru sönnun þess að við höfum verið með oddinn niðri á blaðinu, að við höfum tekið þátt í lífinu.

Því á endanum er mælikvarðinn á gott líf ekki sá hversu mikið er eftir af blýantinum þegar dregur að kveldi. Spurningin er miklu einfaldari, en um leið miklu dýpri:

Hvaða sögu valdir þú að skrifa á meðan þú hafðir grafítið til þess? Og þorðir þú að láta ydda þig svo línan yrði skýr, jafnvel þótt þú vissir að það myndi stytta þig um leið?

Höfundur er mannvinur og kennari.