NATO án Banda­ríkjanna

NATO án Bandaríkjanna er raunveruleg sviðsmynd í varnarmálum Evrópu í dag. Það hefðu flestir talið óhugsandi veruleika áður en núverandi forseti Bandaríkjanna flutti í Hvíta húsið. En á rúmu ári hefur honum tekist að rýra trúverðugleika bandalagsins með hótunum um úrgöngu, ásökunum um hugleysi leiðtoga Evrópuríkja og almennt gagnsleysi þeirrar stofnunar sem hann kallar pappírstígrisdýr en við þekkjum sem NATO. Grænlandsmálið er svo sérstakur kapítali út af fyrir sig. Þó svo að margir haldi í þá von að betri forseti Bandaríkjanna taki við 2028 og þar með komi bjartari tímar með nýjum öflugum leiðtoga er ekki víst að svo fari. Eitt er þó borðleggjandi. Samheldnin og traustið sem hefur verið lím Atlantshafsbandalagsins hefur beðið hnekki og trú aðildarríkjanna á vilja og getu Bandaríkjamanna til að veita bandalaginu forystu er í uppnámi.

Fari svo að forseti Bandaríkjanna geri alvöru úr hótun sinni að draga Bandaríkin út úr bandalaginu mun það straks hafa mikil og alvarleg áhrif á öryggi og varnir allra aðildarþjóðanna, þ.m.t. talið Íslands. Jafnvel þó svo að bandaríska þingið neiti að staðfesta þá ákvörðun forsetans, mun yfirlýsing hans um úrsögn jafngilda upplausn Atlantshafsbandalagsins í þeirri mynd sem við þekkjum í dag. Gleymum ekki að hernaðarmáttur Bandaríkjanna hefur verið meginstoð bandalagsins frá upphafi og þó svo að Evrópuþjóðirnar séu nú að bæta eigin varnir verulega mun það taka nokkur ár þar til þær verða komnar í sæmilegt horf. Fyrir utan kjarnorkuvopnafælingu Bandaríkjanna hafa þeir yfirburði í fjölda langdrægra flutningavéla, gerfihnatta tengdum upplýsingakerfum og orustuflugvélum af fullkomnustu gerð. Framlög Bandaríkjanna til reksturs Atlantshafsbandalagsins er um 27% og hernaðamáttur þeirra er metin á önnur 70%.

Hvaða valkosti hefur Evrópa og Kanada í öryggis- og varnarmálum án aðkomu Bandaríkjanna? Einn augljós valkostur er að halda áfram starfsemi bandalagsins þó svo að það verði í smækkaðri mynd og fælingarmátturinn takmarkaður. Það þyrfti að minnka herstjórnarkerfið, loka herstöðvum og segja upp borgaralegum starfsmönnum. Annar valkostur og sá sem er líklegastur er að Evrópusambandið taki öryggis- og varnarmál Evrópu fastari tökum og yfirtaki þá þætti starfsemi NATO sem skipta mestu máli, þ.e. samhæfða herstjórnarkerfið sem staðsett er í Mons, Belgíu ásamt fleiri löndum og loftvarnarkerfið sem hefur verið þróað í áratugi og Ísland er hluti af. Sjóherstjórn í Norfolk sem nær m.a. til Íslands yrði að öllum líkindum lögð niður enda undir forystu Bandaríkjamanna. Það eru tvær meginástæður fyrir því að þessi þróun evrópskra varnarmála er líkleg til að fá stuðning Evrópuþjóða frekar en að halda lífi í smækkaðri mynd af NATO. Í fyrsta lagi er stór hluti núverandi aðildarþjóða NATO meðlimir Evrópusambandsins og því auðvelt að efla þá endurreisn varnarmála sem ESB hefur hafið. Í öðru lagi að þá hefur ESB fjármagn sem mun skipta sköpum hvað varnir Evrópu varðar og það fé sem nú rennur til starfsemi NATO væri betur nýtt innan sambandsins.

Hvað Ísland varðar að þá munum við standa frammi fyrir þeirri tilvistarspurningu hvað við eigum að gera við þessar kringumstæður í ljósi þess að varnarstefna Alþingis kveður á um algjöra útvistun á öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar til Bandaríkjanna og NATO. Íslendingar ætla samkvæmt þessari stefnu ekki að verja fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Það eiga aðrir að gera.

Höfundur er sérfræðingur í varnarmálum.