Trillu­karlar – síðasta vígið gegn fáræði og spillingu

Í dag birtist ítarleg úttekt á íslenskum sjávarútvegi í Berlingske sem útlistar þá spillingu og ógnarvald sem einkennir heimsmynd stórútgerðarinnar. Greinin dregur alþjóðlega ímynd okkar í efa: undir yfirborði lýðræðis og jafnræðis er dregin upp svört mynd af eyju þar sem ein atvinnugrein hefur sankað að sér óhóflegum völdum og ítökum í pólitík, fjölmiðlum og atvinnulífinu. Lesturinn ætti að vekja okkur til umhugsunar um hverjir stjórna Íslandi, og hvernig.

Fáræði, spilling og ógnarvald

Umfjöllun Berlingske er yfirgripsmikil og kemur víða við. Rauði þráðurinn er þó uppruni og þróun aflamarkskerfis á grundvelli framseljanlegra aflaheimilda. Það sem hófst á níunda áratug seinustu aldar sem neyðarúrræði til að bregðast við svartri skýrslu Hafró er nú orðin að varanlegri tilfærslu á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar í hendur einkaaðila. Smám saman urðu veiðiréttindi – sem ríkið úthlutaði án endurgjalds – að einkaeignum uppá hundruð milljarða króna. Þannig skapaðist fámenn, auðug elíta um leið og nýir aðilar voru útilokaðir frá atvinnugreininni. Eins og Berlingske bendir á, þá er ekki um stjórnsýsluleg mistök í stefnumótun að ræða heldur var þetta meðvituð pólitísk ákvörðun sem hefur haft víðtækar afleiðingar fyrir lýðræði á Íslandi.

Umfjöllunin lýsir hagsmunagæslu sægreifanna ekki sem afmörkuðum atburði, heldur sem mótandi afli í íslenskum stjórnmálum. Ráðherrar, embættismenn og þingmenn segja frá reglubundnum þrýstingi, óbeinum hótunum og óformlegum reglum sem ákveða hvað má eða má ekki í pólitík. Þessi áhrif mætti kalla löggjafarmeðvirkni, sérstaklega þegar kemur að tilraunum til að endurskoða kvótakerfið.

Greinin heldur því fram að eignarhald stórútgerðar á helstu fjölmiðlum, ásamt lögfræðilegu einelti og áreitni gegn blaðamönnum, hafi kæft alla gagnrýna umfjöllun. Hrun Íslands niður alþjóðlega mælikvarða um fjölmiðlafrelsi er sett í samhengi við raunveruleikann sem blaðamenn búa við: málsóknir, eftirlit og rógburðarherferðir eru fylgifiskar rannsókna á valdamiklum aðilum.

Sárast var að lesa frásagnir frá nafnlausum sjómönnum og uppljóstrurum sem lýsa óttaþrungnu andrúmslofti: þeir sem voga sér að tjá sig um framgang stórútgerðarinnar sjá fram á atvinnumissi, útskúfun eða þaðan af verri afleiðingar. Þessar hótanir, hvíslaðar í eyru sjómanna þegar enginn sér til, eru áhrifaríkari en formlegt vald til þess að viðhalda óbreyttu ástand en þeim mun erfiðari að mæla eða hafa eftirlit með.

Trillukarlar eru síðasta vígið

Það má alveg spyrja hversu sanngjörn þessi umfjöllun er. Nú eru fjölmargar litlar og meðalstórar útgerðir út um allt land sem taka engan þátt í fáræðinu en vilja bara skapa störf í sinni heimabyggð. Það er vissulega ósanngjarnt að þær fái á sig spillingarstimpil stærstu útgerðanna. En við trillukarlar vitum það manna best hversu fáræði kvótakónganna eitrar allt í kringum sig. Um leið og þeir fækka störfum í brothættum byggðum – í nafni hagkvæmni – standa þeir í vegi fyrir því að smábátasjómenn geti lifað af starfi sínu og veitt fyrrum starfsmönnum þeirra áframhaldandi störf við sjómennsku. Þjóðin stendur með okkur en fáir landsmenn átta sig á því hversu djúpt angar kolkrabbans teygja sig inn í alla króka og kima daglegs lífs.

Allir aðrir eru hættir að spyrna á móti. Blaðamenn vilja varla fjalla um spillingu í sjávarútvegi. Lögfræðingar veigra sér við að taka að sér mál gegn sægreifum. Stjórnmálamenn þora ekki að hrófla við einum bókstaf í lögum um stjórn fiskveiða. Opinberum starfsmönnum og eftirlitsaðilum er meira í mun að halda vinnunni en að sinna lögbundnum skyldum sínum. Allir eru logandi hræddir við kvótakóngana – allir nema smábátasjómenn.

Spillingin í sjávarútvegi er ekki einkavandamál okkar trillukarla. Hún flæðir um allt og eitrar lýðræði, efnahag og samfélag. Nú eru þessir útgerðarrisar nefnilega í óða önn að kaupa upp restina af Íslandi fyrir þann pening sem þeir hafa hrifsað til sín úr sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Fyrr eða síðar gætu Íslendingar vaknað upp við vondan draum þar sem tíu ríkustu fjölskyldur landsins eiga ekki bara sjávarauðlindina, heldur líka matvöruverslanir, banka, endurskoðendur, tryggingafélög, leigufélög, orkufyrirtæki, ferðaþjónustuaðila og fjármálafyrirtæki.

Trillukarlar munu áfram standa vaktina.

Höfundur er trillukarl og formaður Landssambands smábátaeigenda.