Chardonnay á Sól­valla­götu

Dómur Héraðsdóms Reykjaness í máli Smáríkisins snýst ekki aðeins um sölu á hvítvíni í gegnum netverslun — hann snýst um hvort dómstólar ætli að rækja hlutverk sitt sem varðmenn stjórnarskrárinnar eða hvort þeir séu einungis kórdrengir framkvæmdarvaldsins. 

Fyrirsát og opinber birgðatalning

Rannsóknargögn málsins afhjúpa umfangsmikið eftirlit sem beitt var gegn fyrirtækinu þar sem lögreglumenn eyddu umtalsverðum tíma í að fylgjast með hversdagslegum athöfnum á borð við afhendingu léttvíns. Lögreglumenn lágu í leyni við Fellsmúla og urðu vitni að því þegar „ung stúlka" bar út kassa af bjór. Spennan náði hámarki þegar sendill var stöðvaður með einn hvítvínsbelg af tegundinni Frontera Chardonnay sem viðskiptavinur á Sólvallagötu hafði pantað. Í Hraunbænum framkvæmdu lögreglumenn svo ítarlega birgðatalningu í kæligeymslu og komust að þeirri niðurstöðu að vörutegundirnar væru nákvæmlega 172 talsins. 

Þetta er ekki gagnrýni á lögregluna. Lögreglumenn eru settir í ómögulega stöðu þegar þeir eiga að framfylgja lögum sem enginn virðist vera viss um hvort eigi að gilda. Enginn lögreglumaður gekk í embættið til að telja bjórflöskur í kæligeymslu eða liggja í leyni til að fylgjast með hvítvínssendingum. Vandamálið er ekki lögreglan, vandamálið er að Alþingi hefur látið hjá líða að taka afstöðu og skilur alla eftir í myrkrinu. 

Spurningarnar sem brenna á landsmönnum er einfaldar: Var lýðheilsu Íslendinga borgið með því að stöðva Chardonnay-belginn á leið til Sólvallagötu? Hefði heimurinn orðið öruggari staður ef neytandinn hefði þurft að keyra sjálfur í næstu ríkisverslun? 

Stjórnarskráin og einokun ÁTVR

Stjórnarskráin verndar atvinnufrelsi. Ríkið má takmarka það frelsi en aðeins ef takmörkunin er nauðsynleg, í meðalhófi og byggir á almennum og hlutlægum sjónarmiðum. Þetta er ekki valkvætt — þetta er meginregla stjórnskipunarréttar og það er hlutverk dómstóla að framfylgja henni. 

Dómstóllinn afgreiddi þetta mat á með einni setningu. Hann sagði að skaðsemi áfengis væri „löngu viðurkennd" og takmarkanirnar „almennar þannig að allir þurfa að sæta þeim." Þessi dásamlega röksemdafærsla réttlætir nánast hvað sem er. Vegna þess að vara er skaðleg má ríkið beita hvaða úreltu aðferðum sem er til að selja hana sjálft en banna öðrum að gera það sama með öruggari hætti. 

Spurningin sem dómarinn hefði þurft að svara er þessi: Er einokun ÁTVR á smásölu áfengis nauðsynleg til að vernda lýðheilsu eða næði vægari leið sama markmiði? Til dæmis leyfisskyld netsala með rafrænni aldursstaðfestingu — tækni sem er öruggari en starfsmaður í verslun sem lítur á skilríki. Ef vægari leið næði sama markmiði þá gengur einokunin lengra en þörf krefur og stenst ekki meðalhófsmat. 

Og fullyrðingin um að reglurnar séu „almennar" er í hrópandi ósamræmi við raunveruleikann. Ríkið hefur sjálft grafið undan einokuninni með fjölda undanþága. Einkafyrirtæki rekur stærstu áfengisverslun landsins á Keflavíkurflugvelli. Innlend brugghús mega selja áfengi beint til neytenda. ÁTVR sjálft rekur netverslun og sendir áfengi heim til fólks. Þegar ríkið leyfir sumum einkaaðilum sölu en bannar öðrum það sama er takmörkunin hætt að vera almenn — hún er orðin sértæk og handahófskennd. 

Dómarinn viðurkennir svo sjálfur að hugtakið smásala sé hvergi skilgreint í lögunum en telur það engu að síður svo skýrt að það þurfi enga útskýringu — jafnvel þegar það er notað til að sakfella mann. Stjórnarskráin kveður einnig á um að engum verði refsað nema á grundvelli skýrra laga. Þegar dómarinn viðurkennir sjálfur að hugtakið „smásala" sé hvergi skilgreint í áfengislögum en sakfellir samt mann á grundvelli þess, þá er réttmætt að spyrja hvort sú refsiheimild standist þá kröfu. 

Dómstóllinn mat ekkert af þessu. 

Dómstóll skrifar niðurstöðuna fyrst 

Túlkun stjórnarskrárákvæða tekur mið af breyttum aðstæðum og þjóðfélagsþróun. Lög sem stóðust stjórnarskrána árið 1998 geta glatað lögmæti sínu þegar forsendur breytast — og forsendur hafa breyst. Árið 1998, þegar ný áfengislög voru sett, var engin rafræn aldursgreining, engin netverslun, engin heimsending. Sú staðreynd að ÁTVR rekur nú sjálft netverslun sýnir að ríkið telur þetta söluform öruggt. Þar með er fallin sú röksemd að alger einokun sé nauðsynleg til að gæta að lýðheilsu. En dómstóllinn fjallar ekki um þetta. 

Ákærði lagði fram fjölþætt og vel rökstudd sjónarmið sem kröfðust efnislegrar umfjöllunar. Þau fengu hana ekki. Sum voru afgreidd með órökstuddum fullyrðingum en önnur hunsuð með öllu. Þetta virðist vera dómur þar sem dómstóllinn komst að niðurstöðu fyrst og skrifaði forsendur til að réttlæta hana. 

Þessi dómur er vitnisburður um kerfisbilun. Þegar mál snýst beint að stjórnarskrárvörðu atvinnufrelsi og ákærði leggur fram rökstudd sjónarmið í því sambandi er lágmark að dómstóll fjalli efnislega um þau. Ef dómstólar geta sakfellt mann án þess að gera það þá eru þeir gagnslausir þegar á reynir. 

Dómstólar eru síðasta vígi borgaranna gegn ofríki ríkisvaldsins. Dómarinn segir sjálfur í forsendum sínum að breytingar geti „aðeins" orðið með lagasetningu á Alþingi. Með því afsalar hann sér einu af mikilvægustu hlutverkum dómstóla — að meta hvort lög standist stjórnarskrána. Þeir eiga að dæma um hvort lögin standist stjórnarskrána — núna — í þessu máli. 

Málinu hefur verið áfrýjað til Landsréttar. Miðað við hversu margar veigamiklar varnir fengu enga efnislega umfjöllun í dóminum er ekki ólíklegt að Landsréttur ómerki hann og vísi málinu aftur til héraðsdóms. 

Áður en málið kemst til kasta Landsréttar verða þó greidd atkvæði um frumvarp um innlenda netverslun með áfengi á Alþingi. Fyrir liggur að meirihluti þingmanna er hlynntur samþykkt þess. Vissulega munu þeir sem vilja stýra daglegu lífi fólks reyna að hindra framgang málsins og þá skiptir máli að þingmenn standi í lappirnar. Ítarlegar upplýsingar um afstöðu þingmanna má finna á þessari vefsíðu.

Höfundur er einn eiganda Santé.