Enn eitt neyðar­kall

Það er orðið þreytandi að hlusta á síendurtekið neyðarkall um nýtt fangelsi. Í hvert sinn sem kerfið bregst er lausnin sú sama: byggja meira, eyða meira og vona að vandinn hverfi. Hann gerir það ekki.

Staðreyndin er sú að íslensk fangelsismál snúast ekki um skort á húsnæði heldur skort á ábyrgð, skort á forgangsröðun og algert agaleysi í meðferð opinbers fjár.

Hólmsheiðarfangelsi er táknmynd þessa. Byggt langt fram úr áætlunum, á verði sem jafnast á við lúxusíbúðir, og síðan notað án þess að nokkur skýr stefna liggi að baki um hver eigi að vera þar og hvers vegna. Dýrustu rými ríkisins eru notuð af handahófi – án aðgreiningar, án markmiðs og án árangursmælinga.

Þetta er ekki skipulag. Þetta er kæruleysi.

Það er ekki hægt að réttlæta að einstaklingar sem fremja minniháttar brot séu settir í rammgert öryggisfangelsi á sama tíma og alvarlegri dómar sitja á hakanum eða fyrnast. Dómar eru felldir með tilheyrandi kostnaði og fyrirhöfn, en síðan virðast fangelsisyfirvöld geta farið með fullnustu þeirra að eigin geðþótta og ábyrgðarleysi. Slíkt grefur undan réttarríkinu sjálfu.

Og á meðan þetta ástand viðgengst á sér stað sú lítilsvirðing sem erfitt er að horfa fram hjá: á sama tíma og ítrekað neyðarkall heyrist frá fangelsisyfirvöldum er blásaklaust flóttafólk látið dvelja í rammgerðum fangelsum ríkisins. Fólk sem hefur ekki gerst sekt um refsiverða háttsemi er sett í einhver dýrustu og harðasta öryggisúrræði landsins – á meðan kerfið ræður ekki við raunverulega afbrotamenn.

Þetta væri hlægilegt ef það væri ekki svona kostnaðarsamt og alvarlegt.

Þetta er ekki bara ranglátt – þetta er fjárhagslegt sjálfsskaðaverk með pólitískri yfirbyggingu.

Í dýrasta fangelsi landsins virðist jafnframt hafa gleymst eitt grundvallaratriði: að fangar þurfa að hafa eitthvað fyrir stafni. Án vinnu, meðferðar eða raunverulegrar uppbyggingar er verið að geyma fólk – ekki endurhæfa það. Afleiðingin er fyrirsjáanleg.

Á meðan ríkissjóður tapar milljörðum vegna vangoldinna dóma og biðlista sem teygja sig út í óendanleikann virðast stjórnvöld hafa meiri áhuga á teikningum af nýjum byggingum en raunverulegum lausnum. Kannski er einfaldlega þægilegra að klippa borða en að laga kerfi.

Þetta er klassískur flótti frá ábyrgð.

Í stað þess að horfast í augu við kerfisbresti – rangt úthlutunarkerfi, skort á meðferðarúrræðum og enga raunverulega eftirfylgni – er valin auðveldasta leiðin: að dæla meiri peningum í steypu.

En steypa leysir ekki félagslegan vanda. Hún felur hann.

Mynstrið endurtekur sig stöðugt. Í hvert skipti sem nýtt fangelsi er tekið í notkun er eldra úrræði lokað – og skömmu síðar er sami vandinn kominn aftur. Þá stendur kerfið ráðalaust og spyr hvernig þetta hafi gerst, eins og engin fyrri reynsla sé til staðar.

Í hvert sinn sem opinber bygging rís fer kostnaður fram úr öllum áætlunum – stundum um tugi prósenta, stundum margfalt. Enginn ber ábyrgð. Enginn svarar fyrir mistökin. Reikningurinn lendir einfaldlega á skattgreiðendum, eins og venjulega.

Og nú á að endurtaka leikinn.

Hvar er greiningin á því hvers vegna núverandi úrræði virka ekki? Hvar er áætlun um aðgreiningu fanga? Hvar er raunveruleg stefna um endurhæfingu?

Hún er hvergi.

Það er ekki skortur á fjármagni sem er vandamálið. Það er hvernig því er eytt – og hversu afskaplega litlar kröfur eru gerðar um árangur.

Í hvaða öðrum rekstri væri liðið að eyða milljörðum í innviði sem eru síðan nýttir af handahófi? Í hvaða fyrirtæki myndi stjórn komast upp með slíkt án afleiðinga?

Í opinberum rekstri virðist svarið vera: öllum.

Á meðan heldur vítahringurinn áfram. Fangar koma verr út en þeir fóru inn. Samfélagið greiðir reikninginn. Og stjórnvöld kalla eftir meira fé – aftur og aftur – eins og peningaleysi sé vandamálið, en ekki hvernig peningunum er sóað.

Ef raunverulegur vilji væri til staðar væri byrjað á því að nýta það sem þegar er til. Stigskipta kerfið. Beita opnum úrræðum þar sem það á við. Setja skýra ábyrgð á ákvarðanatöku.

En það krefst hugrekkis.

Það er löngu tímabært að ógæfu fólki sé kennt að vinna og fóta sig á ný í og eftir afplánun.

Það er löngu tímabært að stjórnvöld hætti að taka þátt í leiksýningum og fari að sýna eðlilega festu.

Það er einfaldara að byggja fangelsi en að laga kerfi. Og það virðist, því miður, vera eina stefnan sem stjórnvöld kunna.

Miðað við hvernig farið hefur verið með vald, fjármuni og ákvarðanatöku vaknar óhjákvæmilega sú spurning hvort þeir sem bera ábyrgð á þessari óreiðu ættu sjálfir að fá að kynnast afleiðingunum – ekki úr fjarlægð, heldur innan veggja þess kerfis sem þeir hafa sjálfir skapað.

Það gæti jafnvel verið fyrsta skrefið í átt að raunverulegri ábyrgð.

Höfundur er athafnamaður.