Allir komust lifandi út – nema Beethoven

Víkingur Heiðar Ólafsson flutti verk eftir Bach, Beethoven og Schubert í Eldborg í Hörpu á skírdag

Krefjandi fyrir einbeitinguna

Dagskráin á einleikstónleikum Víkings í Eldborg í Hörpu á skírdag var óvenjuleg og afar krefjandi, bæði fyrir flytjanda og áheyrendur. Verk eftir Bach, Beethoven og Schubert voru fléttuð saman í eina samfellda 80 mínútna heild, og auðvitað var græn birta áberandi yfir sviðinu, auk þess sem Víkingur var í grænleitum jakka. Engar pásur, ekkert klapp, ekkert tækifæri til að ræskja sig eða skipta um stellingu. Eitt verk rann einfaldlega ofan í annað til að sýna fram á hvernig tónlist Bachs hafði mótandi áhrif á Beethoven, og hvernig sá síðarnefndi litaði Schubert. Þetta er form sem reynir á þolrifin, og það mátti vel sjá á konunni á bekknum fyrir framan mig sem flúði að lokum inn í símann sinn þegar Schubert byrjaði og var þar restina af tónleikunum. Ég tala nú ekki um manninn sem gekk einfaldlega út í miðjum klíðum og sneri ekki aftur.

Þrýstiventillinn Beethoven

Víkingur hefur farið sigurför um heiminn með Goldberg-tilbrigðum Bachs undanfarið, og sú plata er frábær. En það var engu líkara en að eftir mánaðalangan, miskunnarlausan heraga í Bach hafi eitthvað gefið sig. Túlkunin á Beethoven varð að eins konar þrýstiventli; ofsafenginni útrás þar sem allur tiltækur kraftur var dreginn fram á kostnað dýptarinnar og fínlegri blæbrigða.

Tvær sónötur eftir meistarann voru á dagskránni, op. 90 í e-moll og op. 109 í E-dúr. Flutningurinn á þeim báðum var vægast sagt taumlaus. E-moll sónatan átti vissulega sína spretti; meginstefið í fyrsta kafla var til að mynda fallega mótað, en svo rauk píanóleikarinn af stað með svo miklum tilfinningaofsa að maður vissi ekki hvaðan á sig stóð veðrið. Seinni kaflinn, sem á að vera fallega ljóðrænn og blátt áfram, var enn ýktari og skildi eftir sig fleiri spurningar en svör.

Of mikið of snemma

Hin sónatan eftir Beethovens, op. 109, var síst meira sannfærandi. Þetta er í eðli sínu háandlegt verk þar sem hugleiðslukennd dulúð á að leiða hlustandann út í fagnaðarríkan hápunkt og algleymi. Fæst af þessu kom fram í túlkun Víkings. Annar kaflinn, sem á vissulega að vera hraður, hafði enga dýpt, vegna þess að hér var hann ýktur upp í alveg fáránlegan hraða, og því eiginlega skopstæling af sjálfum sér. Var þetta sýndarmennska?

Í síðasta kaflanum féll Víkingur svo í þá gryfju að gefa í alltof snemma, sem varð til þess að það var engin eðlileg stígandi í kaflanum. Víkingur lagði öll spilin á borðið strax í upphafi og hinn alsælukenndi hápunktur í lokin féll því um sjálfan sig. Útkoman átti lítið skylt við þá háleitu útópíu Beethovens, sem er svo yndislega fögur ef spilað er af einlægni og án yfirborðsmennsku.

Schubert betri og Bach bjargaði kvöldinu

Sónatan eftir Schubert í e-moll (D 566) var sem betur fer miklu skárri og virkaði sem nauðsynlegur hvíldarpunktur í þessum ólgusjó. Þar leyfði Víkingur innhverfu og dökku tónmálinu loksins að njóta sín með fallegum áslætti og trúverðugu, eðlilegu flæði.

En þegar öllu er á botninn hvolft var það Bach sem bjargaði kvöldinu. Stálheiðarleg formfesta Bachs þolir litlar málamiðlanir, og hún beinlínis skikkaði túlkunina aftur í þær skorður sem sárlega vantaði annars staðar. Víkingur spilaði fyrst E-dúr prelúdíuna (BWV 854) og svo nokkru síðar partítu nr. 6 í e-moll (BWV 830). Flutningurinn á partítunni var vissulega dálítið brjálaður, en náttúruleg formfesta tónlistarinnar hélt þó aftur af píanóleikaranum. Þessar andstæður sköpuðu þá yfirveguðu spennu sem Beethoven vantaði.

Víkingur spilaði fjögur aukalög, þar af tvö eftir Bach, til að verðlauna þá sem þraukuðu. Eftir tæpan einn og hálfan tíma án hlés komust nefnilega allir lifandi út, þótt konan sem ég nefndi í byrjun hafi haldið dauðahaldi í símann sinn. Bach bar algjöran sigur úr býtum en Beethoven lá eftir í valnum. Ég er nú ekki viss um að það hafi verið planið.

Niðurstaða:

Tónleikarnir sönnuðu endanlega yfirburði Víkings Heiðars í verkum Bachs, en afhjúpuðu um leið háskalegt ójafnvægi þegar kom að Beethoven. Þetta var öfgafullt kvöld, þar sem himnesk fegurð og furðulegur ofsaakstur tókust á um plássið í Eldborg. Þrjár stjörnur endurspegla nákvæmlega þennan klofning: Stórsigur og mikil vonbrigði á nánast einu og sama andartakinu.