Ertu íslenskuvinur?

„Bonen?“

ónei, hvað þýðir það?

„Do you want a receipt?“

fjárans… „Ja tak“

„Here you go.“

„Tak.“

Dæmigert. Andartakshik yfir ókunnuglegu orði var nóg til að ungi kassastarfsmaðurinn skipti á núll einni yfir á alþjóðatungumálið, jafnvel þótt samskipti okkar þangað til hefðu alfarið farið fram á dönsku. Ég labbaði súr úr Netto. Súr út í sjálfa mig að þekkja ekki orðið. Súr út í starfsmanninn fyrir að grípa strax til enskunnar. Er ég rölti í átt að Metroinu gat ég ekki annað en velt því fyrir mér hvernig ég ætti að ná fullu valdi á dönskunni ef ég fengi aldrei tækifæri til að æfa mig. Ef ensku yrði slengt framan í mig ef það svo lítið sem örlaði fyrir spurningarmerki í augum mér. Mér varð líka hugsað til fólks með annan tungumálabakgrunn en ég, fólks sem er ekki í þeirri forréttindastöðu að hafa lært dönsku í íslenskum grunnskóla. Ef ég – sem varði kvöldunum í að hlusta á danskar hljóðbækur – fengi ekki einu sinni að nota dönsku í Netto, hver var þá þeirra séns að brjótast inn í þetta málsamfélag? 

Síðustu þrjú ár hef ég kennt hagnýta íslensku sem annað mál við Háskóla Íslands. Ég hef kennt tugum nemenda sem eru komnir í skólann með það að markmiði að öðlast A2-færni í íslensku samkvæmt evrópska tungumálarammanum (CEFR). Ekki skortir áhugann hjá nemendum. Þau vilja læra málið til að nota það í daglegum samskiptum á vinnustaðnum, í verslunum, þegar þau sækja sér þjónustu eða í foreldraviðtölum í skólum barna sinna. En of oft hafa íslenskumælandi viðmælendur þeirra ekki tíma, nennu eða vilja til að eiga samskipti á ófullkominni íslensku, gjóa augum á klukkuna – dæsa jafnvel. Eins og danski kassastarfsmaðurinn grípa þau í enskuna, jafnvel þegar hvorugur þátttakenda í samtalinu hefur hana að móðurmáli.

Enskan er alltumlykjandi og því verður ekki neitað að það er freistandi og þægilegt að grípa til hennar. Og stundum er það nauðsynlegt. Sé íslenskuneminn á A2-stigi samkvæmt CEFR er ekki hægt að ætlast til að hann geti rætt um flókna hluti. En hann á að geta bjargað sér í kunnuglegum aðstæðum, svo sem á kaffistofunni og í einföldum þjónustusamtölum, og við sem erum íslenskumælandi ættum að gera okkar besta til að styðja hann í sinni viðleitni að læra málið. Og muna að engum er greiði gerður með of mikilli enskunotkun.

Líkja má því að læra tungumál við það að læra að hjóla og enskunotkuninni þá við notkun hjálpardekkja. Þegar ég lærði að hjóla var hjálpardekkjanotkun almenn en við vitum í dag að hjálpardekk eru ekki alltaf besta leiðin til að kenna börnum að hjóla. Þó að þau virðist þægileg lausn geta þau í raun unnið gegn markmiðinu. Í fyrsta lagi hamla þau jafnvægisþjálfun þeirri sem er grundvallaratriði fyrir hvern þann sem hyggst hjóla. Með hjálpardekkjum riðar barnið ekki til og fær þar með ekki tækifæri til að þjálfa jafnvægisvöðvana. Hið sama á við um íslenskunemann. Enginn lærir tungumál ef hann fær ekki að þjálfa sig, missa aðeins jafnvægið, detta jafnvel.

Í öðru lagi geta hjálpardekk skapað falskt öryggi. Barnið venst stuðningnum og treystir ekki eigin getu þegar stuðningurinn er ekki lengur fyrir hendi. Loks þegar hjálpardekkin eru tekin af verður skrefið stórt og oft ógnvekjandi. Í tungumálanámi gerist hið sama. Ef sífellt er gripið til enskunnar byggist ekki upp það öryggi sem þarf til að nota íslenskuna sjálfstætt. Þetta leiðir til þess að þegar fólk þarf allt í einu að tala íslensku verður þröskuldurinn hærri, hikstið meira og líkurnar á að gefast upp aukast.

Ef við grípum alltaf inn í með enskuna um leið og við skynjum hið minnsta hik erum við í raun að setja hjálpardekkin undir. Við erum að taka af fólki tækifærið til að æfa jafnvægið – til að leita að orðunum, klára setninguna, finna taktinn í málinu. Já, það tekur lengri tíma. Já, það er stundum óþægilegt. En með því móti verðum við stuðningur við nám í stað þess að vera hindrun.

Þegar ég gekk út úr Netto var ég pirruð – pirruð út í sjálfa mig fyrir að skilja ekki eitt lítið orð, en líka pirruð yfir því að hafa ekki fengið tækifæri til að klára samskiptin á dönsku. Þetta andartakshik var nóg til að hjálpardekkin væru sett undir samstundis. En ef við viljum að fólk nái tökum á íslensku þurfum við að þola þessi augnablik, þar sem setningin hangir í lausu lofti, þar sem leitað er að orðum, þar sem jafnvægið er ekki alveg komið. Við verðum öll að vera íslenskuvinir, reiðubúin að hlusta á íslensku með hreim, aðlaga orðaforða okkar að viðmælanda og muna að enginn lærir tungumál án þess að gera mistök.

Höfundur er námsleiðarformaður Íslensku sem annað mál, hagnýt nám við Háskóla Íslands.