Framkvæmdaleyfi Hvalárvirkjunar fellt úr gildi

Í ágúst 2025 samþykkti hreppsnefndin að veita Vesturverki ehf. framkvæmdaleyfi fyrir fyrsta áfanga virkjunarinnar. Þessum fyrsta áfanga er ætlað að virkja hluta af rennsli Hvalár, Rjúkanda og Eyvindarfjarðarár á Ströndum til raforkuframleiðslu með uppsettu afli um 55 megavatta og orkuframleiðslu sem nemur um 320 gígavattklukkustundum á ári.

Þátttaka almennings ekki tryggð

Í vetur kom fram að Vesturverk áformaði að undirbúningsframkvæmdir myndu hefjast nú í vor eftir að Hæstiréttur hafði hafnað kröfu virkjunarandstæðinga í ótengdu máli er varðaði jarðarmörk Drangavíkur.

Fimm umhverfisverndarsamtök kærðu ákvörðun hreppsnefndarinnar. Það eru þau Landvernd, landgræðslu- og umhverfisverndarsamtök, samtökin Náttúrugrið, Náttúruverndarsamtök Íslands og Ungir umhverfissinnar.

Þau töldu verulega annmarka á umhverfismati virkjunarinnar framkvæmdaleyfi hefði verið veitt fyrir fyrsta áfanga án viðhlítandi rannsókna á áhrif framkvæmdanna á vatn, óbyggð víðerni og jarðminjar. Þau gagnrýna sérstaklega að verkefnið hafi verið brotið upp í áfanga til að komast hjá heildstæðu mati á áhrifum þess. Þá benda þeir á að vernduð náttúruverðmæti, þar á meðal jarðminjar, hafi ekki verið metin með fullnægjandi hætti og að þátttaka almennings í ferlinu hafi því ekki verið tryggð.

Áhrif á vatnshlot ekki nógu skýr

Árneshreppur dró fullyrðingu kærendanna um ófullnægjandi rannsókn á trjábolaförum í efa og hafnaði sjónarmiðum þeirra um að löggjöf á sviði umhverfismála sé sniðgengin með því að veita leyfi til hluta framkvæmda við stærri framkvæmd. Uppskipting deiliskipulags hafi ekki verið gerð til að komast hjá umhverfismati framkvæmdar eða gera minna úr raunverulegum áhrifum heildarframkvæmdar. 

Heildarsýn á áhrif framkvæmda sé tryggð við mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar. Horft sé til afmarkaðri þátta þegar fjallað sé um einstakar skipulagsáætlanir. Almenningur hafi átt kost á því að koma að sjónarmiðum við umhverfismat vegna breytinga á deiliskipulagi svæðisins, þar hafi verið kynntar niðurstöður vegna trjábolafararannsókna og fleiri þátta.

Úrskurðarnefndin komst að þeirri niðurstöðu að verulegir annmarkar hefðu verið á undirbúningi og málsmeðferð við veitingu framkvæmdaleyfisins, einkum vegna þess að Árneshreppur tók ekki nægilega rökstudda afstöðu til áhrifa framkvæmdarinnar á vatnshlot í samræmi við lög um stjórn vatnamála og vatnaáætlun. Nefndin taldi að slíkur annmarki væri þess eðlis að ákvörðunin gæti ekki staðið óbreytt og féllst því á kröfu umhverfissamtakanna. Ákvörðun hreppsnefndar Árneshrepps um að veita framkvæmdaleyfi fyrir fyrsta áfanga Hvalárvirkjunar var því felld úr gildi.