Börnin okkar eiga skilið nýeldaðan mat, ekki verk­smiðju­mat

Þetta er ekki spurning um hugmyndafræði. Þetta er spurning um hvort börnin okkar fái gæðamat, eldaðan á staðnum af matreiðslufólki sem þekkir þau.

Í Kópavogi elda tíu af ellefu grunnskólum mat á staðnum. Í Reykjavík hefur skólum verið heimilað að útvista matreiðslu til einkaaðila og á móti er starfsfólki borgarinnar, sem sinnti áður þessari þjónustu, sagt upp. Stéttarfélagið Sameyki fordæmdi þetta fyrirkomulag í desember 2023 og kallmargir aði það einkavæðingarstefnu. Borgin neitaði því að þetta væri stefna en viðurkenndi á sama tíma að einstakir skólastjórnendur gætu útvistað matreiðslu að eigin geðþótta, án samræmdra leiðbeininga og án samþykkis foreldra.

Að sjálfsögðu velja margir skólastjórnendur að útvista. Einkafyrirtækin bjóða fyrsta árið á góðum kjörum en síðan er verðið skrúfað upp þegar skólinn er orðinn háður þjónustunni. Á sama tíma hafa störf matreiðslufólks í skólum verið svo illa launuð að skólastjórnendur eiga í erfiðleikum með að halda í starfsfólk. Það er fráleitt að segja að útvistun sé ekki stefna borgarinnar þegar kjör starfsfólks eru vísvitandi látin ganga svo úr sér að einkaaðili verður eini raunhæfi valkosturinn.

Þrír fjórðu borgarrekinna leikskóla útvistað

Í Reykjavík eru um 86 leikskólar og 45 grunnskólar. Þar af eru 68 leikskólar og 38 grunnskólar borgarreknir en 18 leikskólar og 7 grunnskólar sjálfstætt starfandi með þjónustusamning við borgina. Allir fá opinbert fjármagn á hvern nemanda.

Samanburðurinn segir sína eigin sögu. Sjálfstætt starfandi skólar fá sama opinbera fjármagn en nær allir reka eigið eldhús. Aðeins 2 af 25 útvista. Ef útvistun væri raunverulega hagkvæm til lengri tíma myndu þessir skólar gera það líka. Þeir gera það ekki, vegna þess að eigið eldhús borgar sig þegar horft er lengra en til fyrsta samningsársins.

Samkvæmt Opnum fjármálum Reykjavíkur hafa heildargreiðslur borgarinnar til einkaaðila fyrir skólamáltíðir nær þrefaldast á fimm árum:

Skólamatur ehf. var lítill aðili árið 2019 með 11% markaðshlutdeild. Á aðeins fimm árum hefur fyrirtækið tekið yfir helminginn af markaðnum. Á fyrstu níu mánuðum ársins 2025 hafði borgin þegar greitt Skólamati 737 milljónir króna, sem bendir til þess að heildargreiðslur ársins muni nálgast einn milljarð króna.

Peningarnir renna í vasa fjölskyldufyrirtækis

Skólamatur ehf. er fjölskyldufyrirtæki í eigu Axels Jónssonar og barna hans. Tekjur fyrirtækisins fóru úr tæpum 1,4 milljörðum króna árið 2021 í 3,2 milljarða árið 2024. Hagnaður ársins var 155 milljónir króna og stjórnin leggur til að greiða eigendum 90 milljónir í arð. Laun stjórnenda námu 69 milljónum króna.

En heildarmyndin er enn dekkri. Skólamatur ehf. greiðir tengdu félagi, Axjon ehf., 135 milljónir króna á ári fyrir þjónustu og 137 milljónir í húsaleigu, samtals 272 milljónir króna. Að auki á Skólamatur 209 milljónir króna inni hjá Axjon sem ekki hafa verið greiddar til baka. Allt þetta er opinbert fé sem á að fara í mat fyrir börn en rennur í staðinn til sama fjölskyldunetsins í gegnum mismunandi félög.

Hvort viltu verksmiðjumat eða nýeldaðan mat fyrir barnið þitt?

Þetta snýst ekki bara um peninga. Þetta snýst um börnin. Skólamatur ehf. rekur aðalstöð sína á Iðavöllum 1 í Reykjanesbæ, langt frá skólunum sem maturinn er ætlaður. Maturinn er eldaður í fjarlægri verksmiðju, honum pakkað í plastumbúðir og ekið um borgina. Þetta er ekki matreiðsla, þetta er vörudreifing.

Þegar börn sjá matreiðslufólk elda mat í skólanum sínum læra þau eitthvað um mat, um næringu og um virðingu fyrir handverki. Þegar kassar berast úr sendibifreið læra þau ekkert.

Hafnarfjörður víti til varnaðar

Í Hafnarfirði skipti meirihluti Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks um þjónustuaðila í ágúst 2025. Útboðsskilmálarnir voru hannaðir til að lágmarka kostnað, meðal annars með svokölluðum „raunskráningarskilmálum“ þar sem aðeins er greitt fyrir máltíðir sem raunverulega eru borðaðar. Reynd fyrirtæki á markaðnum, þar á meðal Skólamatur ehf., buðu ekki í verkið vegna þess að skilmálarnir voru rekstrarlega ósjálfbærir. Niðurstaðan var sú að eitt fyrirtæki, I-mat ehf., vann útboðið nánast án samkeppni.

Þetta er viðvörun. Þegar kostnaðarlækkun verður aðalmarkmiðið í matarþjónustu barna eru það börnin sem borga verðið.

Ókeypis skólamáltíðir ná ekki tilgangi sínum

Í ágúst 2024 hófust ókeypis skólamáltíðir í grunnskólum, sem ríkið niðurgreiðir að 75% hluta. Þetta kostar Reykjavíkurborg um 1,7 milljarða króna á ári. Tilgangurinn er góður, en þegar stór hluti þess fjár rennur til einkaaðila sem taka út hagnað, arðgreiðslur og millifærslur til skyldra félaga, þá nær stefnan ekki markmiði sínu. Opinbert fé á að fara í gæðamat fyrir börn, ekki í arðgreiðslur og húsaleigu fjölskyldufyrirtækis í Reykjanesbæ.

Lausnin er einföld

Allir leik- og grunnskólar Reykjavíkur eiga að reka eigin eldhús og ráða eigið matreiðslufólk. Sósíalistaflokkurinn lagði þessa tillögu fram í skóla- og frístundaráði árið 2023 en hún var felld af þáverandi meirihluta. Við í Sósíalistaflokknum munum leggja tillöguna aftur fram.

Kópavogur sýnir að þetta virkar. Tíu af ellefu grunnskólum þar elda mat á staðnum. Ef Kópavogur getur þetta, þá getur Reykjavík það líka.

Börnin okkar eiga skilið mat sem er eldaður fyrir þau, ekki mat sem er framleiddur fyrir hagnað.

Höfundur skipar 2. sæti á lista Sósíalistaflokksins í borgarstjórnarkosningum 16. maí næstkomandi.