Kaþólska kirkjan og upp­bygging ís­lensks heil­brigðis­kerfis

Í bók höfundar, St. Jósepssystur á Íslandi 1896-1996, lýsir Ólafur H. Torfason einum merkasta kafla í Íslenskri heilbrigðissögu fyrr og síðar. Þegar systurnar komu til landsins 1896 var Ísland 75 þús manna þjóð sem bjó við mikinn skort og hnignun enda fátækasta þjóð í Evrópu. Iðnbyltingin hafði ekki náð til landsins með bættum lífskjörum og sár fátækt var landlæg. Einungis Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi var starfræktur. Spítali sem var reistur fyrir gjafafé Oddfellow reglunnar í anda kristilegs bræðralags. Þessum spítala til viðbótar var einkaklíník á Akureyri með átta sjúkrarúmum og önnur í Reykjavík með 12 sjúkrarúmum. Hvorug var aðgengileg fátækum almúganum.

Moldargólf og smitsjúkdómar

Íslendingar bjuggu við aðstæður sem voru víðs fjarri þeim kröfum um hreinlæti og heilbrigði sem þekktust í nágrannalöndunum. Helmingur landsmanna bjó í torfbæjum með moldargólfum undir lausum tréfjölum, sem voru gróðrarstía fyrir landlæga taugaveiki, berkla-og holdsveiki. Vannæring olli m.a. beinkröm og geðsjúkdómum og lúsagangur var daglegt brauð hjá almenningi sem hafði hvorki efni á menntun né aðgangi að læknisþjónustu. Ungbarnadauði og mæðra-dauði á sóttarsæng var meðal þess hæsta sem þekktist meðal þjóða Evrópu.

Uppbygging Íslensks heilbrigðiskerfis

Á einungis hundrað árum reistu St. Jósepssystur og St. Franziskussystur, með stuðningi Kaþólsku kirkjunnar, sjö sjúkrahús sem markaði upphafið að nútíma heilbrigðiskerfi á Íslandi. Stofnanirnar voru hátæknisjúkrahús á evrópskan mælikvarða þess tíma sem fjármögnuð voru í gegnum net hjálparstofnanna á vegum Kaþólsku kirkjunnar.

• Landakotsspítali vígður 19. júní 1902.
• Sjúkrahúsið á Fáskrúðsfirði vígt 1904.
• Sjúkrahúsið á Ísafirði vígt 1924.
• St. Jósepsspítali í Hafnarfirði vígður 1926.
• Fæðingarheimilið í Reykjavík vígt 1927.
• Sjúkrahúsið í Stykkishólmi, vígt 1935.

Geðsjúkrahúsið á Litla-Hrauni á Eyrarbakka. Þótt húsakynnin á Eyrabakka hafi tekið á sig aðra mynd sem fangelsi ríkisins, var upphaflegt framtak systranna að byggja fyrsta geðsjúkrahús á Íslandi.

Ólafur H. Torfason dregur einnig fram hvernig systurnar beittu sér fyrir byggingu nútíma lokaðra vatnsveita til aukins hreinlætis og heilbrigðis. Þær innleiddu dauðhreinsun áhalda og nauðsyn þess að aðskilja sjúka frá heilbrigðum til að rjúfa smitleiðir ásamt því að auka þekkingu þjóðarinnar á mikilvægi ferskra matvæla og neyslu grænmetis og ávaxta.

Leó páfi XIII

Sá páfi sem átti upphaflega frumkvæðið að því að senda St. Jósepssystur til Íslands var Leó XIII (pafi 1878–1903). Hann var þekktur fyrir mikinn áhuga á félagsmálum og skrifaði m.a. tímamótabréfið Rerum Novarum um réttindi verkafólks og félagslegt réttlæti. Hann vildi að kirkjan sýndi mátt sinn í verki með því að reisa spítala og skóla þar sem neyðin var mest.

Síðar, þegar uppbyggingin stóð sem hæst á 20. öldinni, naut starfið mikils stuðnings frá eftirmönnum hans, sérstaklega Píusi XI, sem lagði áherslu á að kristniboð skyldi ávallt fylgja félagslegri uppbyggingu og líknarmálum.

Fjáröflun

St. Jóseps-og St. Franziskusystur fjármögnuðu sjúkrahúsin nánast alfarið án aðkomu íslenska ríkisins. Fjármagnið kom úr þremur megin áttum:

1. Söfnunarfé

Stærstur hluti fjármagnsins kom frá Evrópu, einkum Frakklandi, Danmörku og Hollandi. Systurnar fóru í víðtækar söfnunarferðir um Evrópu og öngluðu smáaurum og stærri framlögum frá vel viljugu trúuðu fólki sem vildi styrkja „trúboðið við íshafið“. Páfagarður lagði einnig til veglega styrki úr kristniboðssjóðum sínum.

2. Sjálfboðavinna

Systurnar unnu án launa. Sú gríðarlega vinna sem fór í uppbyggingu sjúkrahúsanna, rekstur og hjúkrun var m.a. fjármögnuð með fórnfýsi í kristilegum kærleika. Þar sem launakostnaður systranna var nánast enginn, gátu þær notað þær tekjur sem spítalarnir fengu beint í frekari uppbyggingu, tækjakaup og laun lækna.

3. Tekjur af annari starfsemi

Systurnar voru verklagnar, vinnusamar og nýtnar. Þær ráku oft búskap, garðyrkju og prentsmiðjur, eins og í Stykkishólmi, sem skiluðu tekjum inn í spítalareksturinn. Allur afgangur var settur í ný sjúkrarúm eða lækningatæki.

Grettistak Kaþólsku kirkjunnar

Saga St. Jóseps-og St Franziskusystra er dæmi um hvernig kristin kærleiksþjónusta Kaþólsku kirkjunnar gat leitt heila þjóð frá miðaldastigi í heilbrigðisþjónustu til nútímans. Á einungis hundrað árum lögðu Kaþólsku systurnar grunninn að þeirri heilbrigðisþjónustu sem við í dag teljum sjálfsagðan rétt hvers borgara. Rétt, sem fyrir einungis 130 árum síðan var ekki valkostur á Íslandi. Þetta var í senn andlegt og vísindalegt grettistak sem markaði tímamót í íslenskri heilbrigðissögu.

Þakkir

Vill höfundur þakka Kaþólsku kirkjunni fyrir ómetanlegt framlag til uppbyggingar heilbrigðiskerfis á Íslandi á tímabili fátæktar og neyðar með slíkum krafti og hraða að einungis er hægt er að líkja við kraftaverk blessað af Drottni Jesú Kristi.

Bæn

Trúðu á tvennt í heimi,

tign, sem hæsta ber:

Guð í alheims geimi,

Guð í sjálfum þér.

(Höf:Steingrímur Thorsteinsson)

Höfundur er frumkvöðull og stofnandi Pax Vobis og áhugamaður um frjálsa hugsun, lýðræði, kristna trú og gildi.

Heimildir:

St. Jósepssystur á Íslandi 1896-1996. Höf: Ólafur H Torfason 1997

Tímarit.is og fleiri heimildir.