Við tölum um einmanaleika – en skiljum við hann?

Í vikunni samþykkti borgarstjórn Reykjavíkur að fara í markvissar aðgerðir til að sporna gegn einmanaleika, sem er jákvætt og mikilvægt skref. Einmanaleiki hefur um tíma verið álitinn lýðheilsuvandi og umræðan undanfarin ár verið áberandi – sérstaklega þegar kemur að eldra fólki.

En spurningin sem við þurfum að staldra við er þessi:

Hvað eigum við í raun við þegar við segjum „einmanaleiki“?

Fyrir áramót vann ég ásamt samnemendum mínum í öldrunarþjónustu við Háskóla Íslands (Ágúst Óskarsson, Eygló Héðinsdóttir og Judith Lucia Bischof) að fræðilegri greiningu á einmanaleika eldra fólks. Þar kom skýrt fram að einmanaleiki er ekki eitt fyrirbæri heldur þarf að skilja hann út frá þremur víddum: félagslegri, tilfinningalegri og tilvistarlegri vídd.

• Félagslegur einmanaleiki snýr að skorti á þátttöku og tengslaneti – þegar við upplifum okkur utan samfélagsins og/eða höfum takmörkuð tækifæri til samskipta.
• Tilfinningalegur einmanaleiki er dýpri – hann tengist skorti á nánum, traustum tengslum og upplifuninni af því að enginn skilji okkur í raun og veru.
• Tilvistarlegur einmanaleiki snýr að merkingu og tilgangi – þeirri upplifun að við séum ein í eigin tilvist, jafnvel þótt við séum umkringd öðru fólki.

Rannsóknir sýna að langvarandi einmanaleiki hefur bæði andleg og líkamleg áhrif, meðal annars hærri streitusvörun, auknar líkur á þunglyndi og verri heilsufarslega útkomu. Einmanaleiki er því ekki aðeins félagslegt vandamál heldur einnig stórt heilsufarslegt viðfangsefni.

Þessar þrjár víddir eru samverkandi. Það er ekki nóg að bjóða upp á fleiri rými og viðburði ef fólk skortir djúp tengsl. Og það er ekki nóg að auka aðgengi að félagsstarfi ef einstaklingur upplifir merkingarleysi eða rof í lífssamhengi sínu.

Er þetta faraldur?

Undanfarin ár hefur reglulega verið talað um „faraldur einmanaleika“, sérstaklega meðal eldra fólks. Íslensk gögn sýna hins vegar að einmanaleiki meðal eldra fólks hefur verið tiltölulega stöðugur undanfarin ár, þó að umtalsverður hópur upplifi sig oft einmana og þurfi markviss úrræði.

Á sama tíma sjáum við æ oftar umfjöllun um einmanaleika meðal ungra foreldra, ungs fólks í námi, karla á miðjum aldri og innflytjenda. Tilfinningalegur einmanaleiki mælist til dæmis hærri meðal innflytjenda en meðal eldra fólks af íslenskum uppruna.

Einmanaleiki virðist því ekki lengur bundinn við ákveðinn aldur – hann er orðinn spegilmynd samfélagsgerðar okkar.

Við erum að klóra í yfirborðið

Flest opinber úrræði – hérlendis sem erlendis – beinast fyrst og fremst að félagslegu víddinni: aukinni virkni, samveru og aðgengi. Allt er þetta mikilvægt og skiptir miklu máli.

Alþjóðlegar samantektir benda hins vegar til þess að félagsleg inngrip ein og sér hafi oft takmörkuð áhrif á djúpan tilfinningalegan eða tilvistarlegan einmanaleika. Djúp tengsl og upplifun af tilgangi verða ekki til með skipulagi einu saman.

Ef við ætlum að takast á við einmanaleika af alvöru þurfum við að spyrja dýpri spurninga:

• Hvar og hvernig myndast raunveruleg tengsl?
• Hvernig styrkjum við gagnkvæm hlutverk milli kynslóða?
• Hvernig byggjum við samfélag þar sem fólk upplifir að það skipti máli?

Einmanaleiki sem samfélagslegt viðfangsefni

Við höfum á síðustu árum endurskipulagt vinnumarkaðinn, stytt vinnuvikuna, breytt skipulagi þjónustu og aukið tæknivæðingu. Í orði kveðnu ætti þetta að hafa skapað aukið svigrúm til tengslamyndunar og betri samþættingu milli vinnu og fjölskyldulífs. En raunin virðist flóknari.

Styttri vinnuvika þýðir ekki sjálfkrafa meiri nærveru. Tæknivæðing þýðir ekki sjálfkrafa dýpri samskipti. Hraði samfélagsins hefur ekki minnkað–hann hefur færst til. Við erum enn krafin um afköst og stöðuga viðveru.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á að félagsleg þátttaka sem og merking í samfélaginu séu lykilþættir í farsælli öldrun. Slík þátttaka verður ekki til nema samfélagsgerð og menning styðji við hana.

Ef við ætlum að draga úr einmanaleika þurfum við því að skoða ekki aðeins einstaklinginn – heldur samhengi hans.

Hvað næst?

Ákvörðun borgarstjórnar er tækifæri fyrir okkur öll, úti um allt land. En til að hún skili raunverulegum árangri þarf nálgunin að ná til allra þriggja vídda einmanaleikans.

Við þurfum að:

• styðja fagfólk í þverfaglegum teymum þar sem félags- og heilbrigðisstéttir vinna saman á sameiginlegum og faglegum grunni
• þróa úrræði sem efla gæði tengsla, ekki aðeins magn samskipta
• styrkja tengsl milli kynslóða og samfélagshópa

Einmanaleiki er ekki aðeins skortur á fólki í kringum okkur. Hann er skortur á innihaldsríkum og mikilvægum tengslum.

Ég hvet þann stýrihóp sem nú verður myndaður til að nálgast verkefnið með allar þrjár víddir einmanaleikans að leiðarljósi — og önnur sveitarfélög til að fylgjast vel með þeirri vinnu og læra af niðurstöðunum.

Ef við ætlum að sporna gegn einmanaleika er ekki nóg að búa til fleiri rými — heldur þarf samfélag þar sem fólk hefur raunverulegt hlutverk, upplifir merkingu og tilheyrir af heilum hug.

Höfundur er kynslóðablandari og tómstunda- og félagsmálafræðingur.

Heimildir

Ayalon, L. & Tesch-Römer, C. (2018). Contemporary Perspectives on Ageism.

Crewdson, J. A. (2016). The Effect of Loneliness in the Elderly Population.

Halldór Guðmundsson & Sigurveig Sigurðardóttir (2024). Einmanaleiki og félagsleg einangrun eldra fólks.

Helgi Guðmundsson (2025). Hagir og líðan eldra fólks.

Helgi Guðmundsson & Guðný Gústafsdóttir (2023). Einangrun eldra fólks.

Hoang o.fl. (2022). Interventions Associated with Reduced Loneliness.

Patil, B. & Braun, K. (2024). Interventions for loneliness in older adults.

World Health Organization (2015). World Report on Ageing and Health.