„Ég vissi ekki“

Í nýlegu viðtali við RÚV segir Bragi Guðbrandsson, fyrrverandi forstjóri Barnaverndarstofu, að hann hafi hvorki vitað af né fengið upplýsingar um alvarleg brot sem áttu sér stað innan barnaverndarkerfisins á meðan hann stýrði stofnuninni. Í sama viðtali segir hann jafnframt að hann hafi sjálfur hannað kerfið. Þetta er ekki smávægilegt atriði. Þetta er kjarni málsins.

Hvernig getur arkitekt kerfis verið óupplýstur um verstu afleiðingar þess?

Ef barnaverndarkerfi er hannað með þeim hætti að ofbeldi geti átt sér stað árum saman án þess að upplýsingar berist til æðstu stjórnenda, þá er ekki nægjanlegt að vísa til þess að upplýsingaflæðið hafi brugðist. Þá verður að spyrja hvort kerfið hafi í raun verið byggt þannig að upplýsingarnar gátu einfaldlega ekki borist. Þá er það ekki tilviljun. Þá er það ekki „óheppilegt“. Þá er það niðurstaða. Þá hefur verið búið til kerfi þar sem ábyrgð er hönnuð til að stöðvast áður en hún nær toppnum.

Hvernig kerfi hannar maður þannig að sá sem ber mesta valdið ber jafnframt minnstu ábyrgðina?

Í grein sem ég skrifaði nýlega hélt ég því fram að barnaverndarkerfið væri ekki bara bilað, eða röð einstakra mistaka hafi leitt okkur hingað heldur byggt á röngum forsendum. Kerfi sem ver sjálft sig betur en börnin sem það á að vernda. Kerfi þar sem traust er sjálfgefið inn á við, tortryggni beint út á við og gagnrýni túlkuð sem árás. Kerfi þar sem „enginn vissi“ er ekki afsökun, heldur innbyggð niðurstaða. Kerfi þar sem fullyrðingin „ég vissi ekki“ verður ekki undantekning heldur eðlilegur endapunktur.

Hvernig hönnun er það að endapunkturinn sé engin ábyrgð?

Í mínum huga staðfesti viðtalið við Braga þá mynd sem ég dró upp í fyrri grein minni. Þegar sá sem lýsir sér sem arkitekt kerfisins segist jafnframt ekki hafa vitað af alvarlegustu brotum innan þess, þá er það ekki afsökun heldur einkenni. Einkenni kerfis sem var ekki hannað með raunverulegt aðhald í huga, heldur með þeirri hugmynd að ábyrgð væri eitthvað sem mætti út vatna, frekar en axla. Sú hugmynd að vandinn kunni að vera hönnun kerfisins sjálfs virðist aldrei koma til greina. Þess í stað er vísað í umfang, flækjustig og aðstæður eins og kerfi verði til af sjálfu sér, óháð þeim sem móta þau. Bragi talar um að horfa til nútíðar og skoða hvernig við erum að standa okkur í dag.

Hvernig eru stuðlar að standa sig? Hvernig var það með börnin í fangaklefum í Hafnarfirði? Hvernig er meðferð barna háttað?

Það sem vekur mesta athygli í viðtalinu er ekki skortur á samúð eða skilningi á alvarleika málsins. Það er skortur á sjálfsgagnrýni. Sú hugmynd virðist aldrei fá rými að vandinn kunni að vera sjálf hönnun kerfisins, ekki bara aðstæður, fjárskortur eða umfang. Það er skiljanlegt. Þegar fólk hefur byggt feril, orðspor og sjálfsmynd á því að hafa skapað kerfi sem átti að gera gott, þá er ótrúlega erfitt að horfast í augu við að kerfið hafi ekki bara brugðist heldur verið rangt hugsað frá upphafi.

En kerfi eru ekki náttúrufyrirbæri. Þau eru afrakstur ákvarðana. Þegar kerfi er hannað þannig að upplýsingarnar berast ekki upp, þá er ekki nóg að segja að þær hafi ekki borist. Þá verður að horfast í augu við að kerfið var ekki hannað til að þola sannleikann þegar hann var óþægilegur.

Erum við nógu hugrökk til að horfast í augu við raunveruleikann?

Sú staðreynd að ofbeldi geti viðgengist innan kerfis án þess að „berast upp“ segir okkur eitthvað mun dýpra. Kerfið var aldrei byggt til að tryggja að sannleikurinn næði alla leið. Það var byggt til að virka, til að líta vel út, til að halda áfram. Bragi segir þetta í viðtalinu og bendir á að kerfið sé gott, það virki og það sé engin þörf á að brenna það til grunna. Þessu er ég auðvitað ósammála.

Þegar kerfi er þannig upp byggt að þeir sem standa efst geta með sanni sagt að þeir hafi ekki vitað, þá er vandinn ekki einstaklingurinn sem segist ekki hafa vitað. Vandinn er kerfið sem gerði honum kleift að vera óupplýstur, gerði honum kleift að halda fjarlægð frá afleiðingum eigin ákvarðana. Og ef þeir sem hönnuðu kerfið geta ekki horfst í augu við þann veruleika, þá staðfestir það aðeins það sem fórnarlömbin hafa lengi vitað. Kerfið var ekki byggt með þau í forgangi.

Hvort viljum við kerfi sem er byggt á þöggun og ábyrgðarleysi eða kerfi sem er hannað til að taka utan um börn?

Það dugar ekki að laga sprungur eða bæta ferla. Þegar vandinn liggur í sjálfri hönnuninni þarf að hugsa hlutina upp á nýtt. Ekki til að finna blóraböggla, heldur til að tryggja að ábyrgð, eftirlit og vernd séu ekki valkvæð hugtök heldur ófrávíkjanleg. Og þar liggur raunverulegi vandinn. Ekki í því að einhver vissi ekki, heldur í því að kerfið gerði honum kleift að vita ekki. Kerfi sem skilar þeirri niðurstöðu er ekki kerfi sem þarf að laga. Það er kerfi sem þarf að endurhugsa frá grunni. Því annars mun sama sagan endurtaka sig, með nýjum nöfnum, nýjum viðtölum, nýjum afsökunum og sömu setningunni. „Ég vissi ekki.“

Brennum þetta bara.

Höfundur var barn í Bakkakoti.