Á­kall Marco Rubio um sterkari Evrópu — hvað þýðir það fyrir Ís­land?

Ræða Marco Rubio, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, á öryggisráðstefnunni í München vakti verðskuldaða athygli og féll í töluvert betri jarðveg meðal Evrópubúa en ræða J.D. Vance, varaforseta Bandaríkjanna á sömu ráðstefnu í fyrra. Enda er Rubio í alla staði diplómatískari einstaklingur en varaforsetinn og kann betur að koma fyrir sig orði á þann hátt sem vestrænir leiðtogar eru vanir að gera. Fljótlega fór þó að bera á því áliti stjórnmálamanna og álitsgjafa að innihald ræðunnar væri það sama og hjá Vance. En er það svo og hvað er það sem Rubio var að segja? Var kannski eitthvað í þessari ræðu sem er þess virði fyrir okkur Evrópubúa - og jafnvel Íslendinga - að velta fyrir okkur af fullri alvöru?

Það sem kannski vakti mesta athygli og varð til þess að margir Evrópubúar önduðu léttar yfir ræðunni var það að Rubio ítrekaði mjög eindregið að bandalagið yfir Atlantshafið - bandalag Evrópu og Bandaríkjanna - væri áfram hornsteinn stöðugleika í heiminum. Það er léttir fyrir okkur Íslendinga, sem höfum treyst á varnarsamninginn við Bandaríkin varðandi öryggi okkar frá því á sjötta áratugnum. Hann lagði þó sérstaka áherslu á að Evrópa verði að taka meiri ábyrgð á eigin öryggi og framtíð, þau orð eiga vissulega erindi við okkur líka.

Þessi skilaboð eru hvorki ný né óvænt. Bandarísk stjórnvöld hafa um árabil hvatt Evrópuríki til að auka framlög til varnarmála og efla eigin varnargetu. Í ljósi stríðsins í Úkraínu, aukinnar samkeppni stórvelda á efnahags- og hernaðarsviðinu og vaxandi óvissu í alþjóðakerfinu eru Evrópuþjóðir farnar að leggja við hlustir.

Öryggi sem ekki er lengur sjálfgefið

Í áratugi nutu Evrópuríki góðs af þeim friði sem byggðist á varnarsamstarfinu innan NATO og öryggistryggingum Bandaríkjanna. Þetta fyrirkomulag gerði ríkjum Vestur Evrópu kleift að forgangsraða í þágu annars en varnarmála. Í staðinn lögðu þau áherslu á uppbyggingu velferðarkerfa, innviða og samfélagslega þróun. Við getum verið þakklát Bandaríkjunum fyrir að hafa fengið þetta langa hlé til að byggja upp álfuna okkar í friði og spekt eftir tvær mannskæðustu styrjaldir mannkynssögunnar.

Innrás Rússlands í Úkraínu breytti þessu landslagi. Stríð milli ríkja á meginlandi Evrópu er ekki lengur fjarlæg minning hverfandi kynslóða heldur raunveruleikinn okkar, sem fædd erum í friðnum og velmeguninni miðri.

Við þessum breytingum hefur Evrópa þegar byrjað að bregðast. Fjárveitingar til varnarmála hafa aukist verulega, sameiginleg vopnaframleiðsla hefur tekið kipp og samvinna á sviði öryggis- og varnarmála hefur dýpkað. Hér á Íslandi er líka verið að auka framlög til þeirra mála sem snerta öryggi okkar og viðnámsþrótt. Þetta er ekki merki um hernaðarhyggju álfunnar gömlu, heldur viðbragð við nýjum veruleika.

Sterk Evrópa er einnig efnahagslegt verkefni

Rubio lagði einnig áherslu á efnahagslegt sjálfstæði og uppbyggingu evrópskrar getu á sviði iðnaðar og tækni. Sú umræða endurspeglar vaxandi áhyggjur af viðkvæmum aðfangakeðjum, tæknilegu ósjálfstæði og að Evrópa og Vesturlönd séu of háð framleiðslu sem fer fram annarstaðar, jafnvel í ríkjum sem hægt er að skilgreina sem fjandsamleg þeim gildum sem við viljum standa vörð um.

Málið sem kom upp á milli okkar Íslendinga og Evrópusambandsins síðasta haust og varðaði kísilmálmframleiðslu í Evrópu er grein af þessum meiði, enda voru ríki á borð við Kína, Kazakstan og Íran að “dömpa” kísilmálmi inn á evrópskan markað og ganga með því af evrópskri framleiðslu á þessum mikilvæga málmi - sem er í hverju einasta vopni sem framleitt er í dag - dauðri. Við því varð að bregðast og Evrópa hefur gert það með því að slá skjaldborg um sjálfstæða framleiðslugetu, orkuframleiðslu, stafræna innviði og þróun lykiltækni. Markmiðið er ekki að einangra sig frá heiminum, heldur að byggja upp seiglu: að evrópsk samfélög séu betur í stakk búin til að takast á við áföll. Þarna er dæmi um mál sem við Íslendingar verðum að taka afstöðu til. Viljum við vera fyrir innan þessa skjaldborg, eða standa fyrir utan hana og horfa inn, eins og við gerðum síðasta haust? Ef við viljum vera fyrir innan, hvernig ætlum við að koma því við?

Fjölbreytileiki og gildi sem styrkur, ekki veikleiki

Í ræðu sinni lýsti Rubio, líkt og Vance í fyrra, áhyggjum af samfélagslegri hnignun Vesturlanda. Á gjörólíkan þátt þó. Í stað þess að tala upp öfga-hægri flokka með fasíska fortíð og leiðtoga með einræðistilburði eins og Vance gerði, við mikla ógleði þeirra sem á hlýddu, lagði Rubio áherslu á hina sameiginlegu arfleifð Vesturlanda, sem hefur skapað mestu gullöld sem mannkynið hefur lifað. Það er engin ástæða til að skella alfarið skollaeyrum við varnaðarorðum á borð við þau sem Rubio hafði fram að færa, enda standa Vesturlönd fyrir gildi sem eru þess virði að standa vörð um. Vesturlönd byggðu ekki upp alþjóðakerfið í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar til þess að aðilar og ríki sem deila ekki okkar gildum um mannréttindi, lýðræði, málfrelsi, réttarríki og jafnrétti, gætu nýtt það til að brjóta niður velferð okkar og öryggi, eða grafa undan þeim gildum sem við stöndum fyrir, heldur þvert á móti, til að tryggja að þau yrðu almenn í mannlegu samfélagi. Fyrir þá hugsjón þurfa Vesturlönd ekki að skammast sín neitt.

Að sama skapi nefndi Rubio í ræðu sinni áskoranir sem bæði Bandaríkin og Evrópulönd eru að takast á við, t.d. að hafa stjórn á landamærum sínum og tryggja það að hugmyndir sem eru fjandsamlegar áðurnefndum gildum skjóti ekki rótum í einhverjum vanræktum afkimum í okkar eigin samfélögum. Að því leiti eru stjórnvöld í Bandaríkjunum og Evrópu á svipaðri blaðsíðu, þó orðfæri og aðgerðir Trumpstjórnarinnar gangi á stundum þvert á það sem flestar ríkisstjórnir Evrópu væru til í að skrifa undir. Við megum t.d. ekki gleyma því að Vestræn gildi innibera líka áhersluna á trúfrelsi - á þeim grunni voru Bandaríkin stofnuð - en ef trúarbrögð annarsvegar og mannleg virðing, jafnrétti og öryggi hinsvegar, rekast á, þá eigum við að standa með því síðarnefnda. Það er ekki menningarleg heimsvaldastefna, heldur ábyrg afstaða gagnvart framtíð barnanna okkar - barna okkar allra sem byggjum þessa álfu, sama af hvaða uppruna eða trúarskoðun. Hugsjónir Upplýsingarinnar og lýðræðisbyltingar síðustu tveggja alda vernda sig ekki sjálfar, um þær þarf að standa vörð.

Í þessu ljósi er rétt að minna á að Evrópa hefur aldrei verið einsleit hjörð, heldur hefur fjölbreytileikinn ávallt verið hennar styrkur. Togstreitan á milli miðstýringar og samræmingar annarsvegar og margbreytileika og valdeflingar borga, héraða, ríkja og annarra smárra evrópskra stjórnsýslueininga hefur verið það leiðarhnoð sem hefur skapað þá Evrópu sem við þekkjum í dag. Evrópusambandið er skilgetið afkvæmi þessarar dýnamíkur, enda öll aðildarríki þess fullvalda og sjálfstæð ríki sem koma saman og stilla saman strengi til að tryggja sameiginlega hagsmuni sína. Innan vébanda þess hittast líka fulltrúar hinna smærri stjórnsýslueininga, að ekki sé talað um hið borgaralega samfélag - verkalýðshreyfingar og atvinnugreinar - sem eiga sér skjól innan stofnanumgjarðar Evrópusamrunans, ekki síst hin stórkostlega matvælaframleiðsluarfleifð álfunnar.

Evrópa 21. aldarinnar býður upp á besta samfélag sem mannkynið hefur búið til. Lýðræðislega stjórnskipan, félagslegt traust, efnahagslegt réttlæti, réttarríki, jafnrétti og virðingu fyrir mannréttindum. Þau gildi eru ekki merki um veikleika, heldur ástæða þess að Evrópa heldur áfram að laða að sér fólk, fjárfestingar og hugvit. Þau eru styrkur okkar og leiðarhnoð.

Jaðarríki Evrópu og staða Íslands

Fyrir lítil ríki á jaðri Evrópu er þessi þróun öll sérstaklega mikilvæg. Öryggi og velmegun smáríkja byggir sjaldnast á hernaðarlegum styrk heldur á reglum sem stærri ríki sættast á að virða, sem og öflugu samstarfi og virku alþjóðakerfi sem varðveitir fullveldi þeirra.

Ísland er dæmi um slíkt ríki. Öryggi Íslands byggir á varnarsamstarfi við nágrannaríki, fullveldi okkar byggir á alþjóðlegum skuldbindingum þeirra og viðurkenningu annarra ríkja á því og efnahagsleg velgengni okkar byggir á evrópsku efnahags- og regluumhverfi, sem bæði við og önnur ríki álfunnar höfum skuldbundið okkur til að virða. Breytt staða alþjóðamála undirstrikar mikilvægi þess að álfan okkar, Evrópa, sé efnahagslega og hernaðarlega sterk, samheldin, friðsamleg og fær um að tryggja eigin öryggi. Sterk lýðræðisleg Evrópa sem virðir eigin gildi, tryggir öryggi og tilvist evrópskra smáríkja á borð við Ísland.

Rubio nefndi ekki í ræðu sinni helstu ágreiningsefni Evrópu og Bandaríkjanna um þessar mundir, en það er ljóst að Evrópa getur hvorki beygt sig fyrir hótunum um yfirtöku á fullvalda smáríkjum á borð við Grænland, né sætt sig við þá stefnu Bandaríkjastjórnar að skilja Úkraínu, sem hefur nú varið síðustu fjórum árum í að verja hendur sínar gagnvart ólöglegri og grimmdarlegri innrás Rússa, eftir á köldum klaka. Í þessum efnum ganga Evrópa og Bandaríkin því miður ekki í takt, en í báðum þessum tilfellum er sterk og öflug Evrópa, sem getur varið hendur sínar og hagsmuni og stutt við nána bandamenn gegn ofríki alræðisafla, lykilatriði.

Ísland í Evrópu sem er að mótast

Öryggisráðstefnan í München minnti okkur á að friður og stöðugleiki eru ekki sjálfgefin fyrirbæri heldur afrakstur samvinnu, ábyrgðar og framsýni. Evrópa stendur nú frammi fyrir því verkefni að styrkja eigin getu á sama tíma og hún varðveitir þau gildi sem hafa tryggt frið og velmegun íbúa álfunnar - þar á meðal okkar - í áratugi.

Smáríki eins og Ísland hafa þurfa að reiða sig á slíkt regluverk og slíka samvinnu til að lifa af í viðsjárverðum heimi. Þegar Evrópusamstarfið styrkist, styrkist einnig öryggi og fyrirsjáanleiki í okkar heimshluta. Í breyttum heimi getum við ekki aðeins notið ávaxta samstarfs, heldur verðum við einnig að sýna fram á að við séum fær um að axla ábyrgð og taka þátt í mótun þess.

Þess vegna eigum við að taka þátt í að byggja upp þá sterkari Evrópu sem Rubio kallaði á í ræðu sinni í München. Við eigum því að ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið og ef að aðildarsamningarnir við það verða ásættanlegir fyrir okkur - en engin sérstök ástæða er til að ætla annað - eigum við að taka sætið sem okkur stendur til boða við borðin þar sem fullvalda Evrópuríki móta sína sameiginlegu framtíð: í Evrópusambandinu. Það er sú leið sem best þjónar hagsmunum Íslands til framtíðar.

Höfundur er formaður Evrópuhreyfingarinnar.