Bayes-reglan og rök­rétt hugsun

Lögmál Bayes er sennilega það mikilvægasta sem nokkur hugsandi manneskja getur lært. Margar af þeim deilum og ágreiningi sem við hrópum um stafa af því að við skiljum hvorki Bayes-regluna né hvernig mannleg rökhugsun virkar í raun.

Reglan er nefnd eftir Thomas Bayes, sem uppi var á 18. öld, og hún er í grunninn jafna sem spyr: Þegar þér eru færð öll tiltæk rök fyrir einhverju, hversu mikið ættir þú að trúa því?

Trú sem líkindi, ekki staðreyndir

Bayes-reglan kennir okkur að skoðanir okkar eru ekki fastar; þær eru líkindi. Viðhorf okkar breytast þegar við vegum ný gögn á móti fyrri gefnum forsendum okkar (e. priors). Með öðrum orðum: við berum öll með okkur ákveðnar hugmyndir um hvernig heimurinn virkar, og nýjar vísbendingar geta dregið þær í efa.

Tökum sem dæmi þá ályktun að framboð skapi sína eigin eftirspurn – tálsýnin: „byggðu það og þeir koma“. Þetta er „prior“ eða forsenda sem margir hafa farið flatt á í viðskiptum.

• Einkaaðilinn sem skilur ekki muninn á þessari forsendu og raunveruleikanum fer einfaldlega á hausinn þegar gögnin sýna að enginn/fáir mæta.
• Ríkisstarfsmaðurinn getur hins vegar hunsað nýju gögnin og kallað eftir meira fé til að „besta“ sínar röngu ályktanir.

Þegar vogarskálarar færast til

Ímyndaðu þér að ný rannsókn eða raunveruleg reynsla hitti fyrir eina af þínum forsendum. Ein rannsókn eða einn sölubrestur dugar ef til vill ekki til að hrekja rótgróna trú þína. En eftir því sem vísbendingunum fjölgar fer vogarskálin að síga. Á ákveðnum tímapunkti verður fyrri forsenda þín (eins og „framboð skapar eftirspurn“) sífellt ótrúlegri.

Samkvæmt Bayes-reglunni snýst það að vera rökréttur ekki um svart eða hvítt. Það snýst ekki einu sinni endilega um satt eða ósatt. Það snýst um hvað sé skynsamlegast miðað við bestu fáanlegu gögn hverju sinni.

Til þess að þetta virki þurfum við að hafa aðgang að eins miklum og vönduðum gögnum og mögulegt er. Án sannana — án gagna sem móta skoðanir okkar — sitjum við aðeins eftir með okkar eigin hlutdrægni og forsendur. Og þær eru sjaldnast sérstaklega rökréttar.

Nýlegt dæmi af handahófi er fjölgun vínbúða ÁTVR við Reykjanesbraut á svæði sem kalla mætti eitt markaðssvæði enda væri hægt að slá golfkúlu á milli allra vínbúðanna.

Samkvæmt kenningum hjarðheilsufræðinga hefði salan á þessu svæði átt að aukast um allt að þriðjung og líklega hefur sú ályktun líka legið að baki ákvörðunar ÁTVR í samræmi við stefnu stofnunarinnar um að auka aðgengi að áfengi:

(Reyndar má geta þess að stefnan um ,,aukið aðgengi” er reyndar kölluð ,,skerðing á aðgengi” hjá hjarðheilsufræðingum og samtökum lækna gegn loftslagsvá)

Fljótlega uppgötvuðu stjórnendur ÁTVR að ályktun þeirra hafði leitt til mistaka og að salan einfaldlega jókst ekki heldur þvert á móti dróst heildar salan saman. Semsagt einhverjir allt aðrir kraftar sem stýra eftirspurn heldur en framboð og hafa því ákeðið að einni verslun af þremur. Kenningin um að framboð skapi eftirspurn, reyndist semsagt bara vera tálsýn en breytir auðvitað engu um afstöðu hjarðheilsufræðinga sem telja sig í senn eiga rétt á eigin skoðunum og eigin staðreyndum.

Höfundur er eigandi netvínverslunarinnar Sante.