Þegar enginn lætur vita - ofbeiting laga og kerfisblinda

Þegar netsvik eru annars vegar er einn viðkvæmasti hópurinn eldra fólk og einstaklingar sem þarfnast umönnunar. Tölfræðin sýnir að einstaklingar 65 ára og eldri verða fyrir mun hærra meðaltjóni í slíkum svikum en aðrir aldurshópar, oft tvö- til þrefalt hærra, þar sem slíkar svikagreiðslur eru oft óafturkræfar. Sérfræðingar hafa bent á að áhættuna megi m.a. rekja til félagslegrar einangrunar innan þessa hóps og rótgróins trausts sem hann ber til stofnana og fyrirtækja. Áhættan eykst með hverju árinu enda fleygir tækninni fram og svokölluð fjárfestasvindl, ástarsvindl og fleiri tegundir netsvindla spretta fram. Ekki er t.d. langt síðan fréttir bárust af komu erlends glæpahóps til landsins gagngert í þeim tilgangi að hafa fé af eldri borgurum.

Nýverið kom upp mál hérlendis þar sem einstaklingur yfir áttrætt hafði lent í klóm netsvindlara sem höfðu af viðkomandi tugi milljóna króna yfir nokkurra ára tímabil. Tvær fasteignir einstaklingsins voru seldar á nauðungaruppboði. Nokkrum mánuðum áður hafði viðskiptabanki viðkomandi til áratuga sagt honum upp viðskiptum vegna peningaþvættisreglna í kjölfar fjölda óeðlilegra millifærslna erlendis án nægjanlegs rökstuðnings. Þá hafði viðkomandi hætt að greiða hefðbundna reikninga og afborganir húsnæðislána. Þar að auki hafði viðkomandi tekið út háar fjárhæðir í erlendri mynt úr hraðbönkum yfir langt tímabil sem sendar voru erlendis með pósti. Engan í fjölskyldu viðkomandi óraði fyrir því sem í gangi var og það var ekki fyrr en framkvæmdastjóri póstsendingarþjónustu setti sig í samband við einn ættingja og lét vita að hann hefði áhyggjur af því að það væri eitthvað í gangi með fjölda sendinga viðkomandi, að viðvörunarbjöllur nákominna fóru að hringja.

Við tóku aðgerðir aðstandenda við að reyna að afla upplýsinga, bjarga verðmætum og semja við kröfuhafa en tjónið fyrir viðkomandi var engu að síður gífurlegt. Eftir stendur einstaklingur þjakaður af skömm og ótta og aðstandendur með ótal spurningar - hvers vegna lét enginn vita? Hvers vegna var enginn hjá (fyrrum) viðskiptabanka viðkomandi sem lét aðstandendur vita? Hvers vegna var enginn hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu sem lét vita um fyrirhugaðar uppboðsaðgerðir á íbúðarhúsnæði einstaklings á níræðisaldri? Svörin sem fengust frá báðum aðilum voru á þá leið að persónuverndarlög girtu fyrir það, jafnvel þótt starfsfólk þessara aðila hafi verið fullmeðvitað um hve alvarleg sviðsmynd var að teiknast upp.

Undanfarin ár hefur persónuverndarlöggjöf leikið stórt hlutverk í starfsemi fyrirtækja og stofnana, en persónuverndarlögum er ætlað að tryggja hagsmuni og réttindi einstaklinga. Á sama tíma virðist hafa skapast sérkennileg framkvæmd - að aðgerðarleysi skuli viðhaft í nafni persónuverndar - jafnvel þegar hætta er augljós og greinanleg, skaði fyrirsjáanlegur og yfirstandandi í lengri tíma og einstaklingar í áhættuhópi berskjaldaðir. Í augum undirritaðrar bendir þetta til kerfisvanda, þar sem aðgerðarleysi er réttlætt með vísan til lögfylgni.

Í lögum nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga má finna skýra vinnsluheimild þegar upp koma tilvik sem þessi. Í 4. tölul. 9. gr. laganna er tiltekið að vinnsla persónuupplýsinga sé heimil þegar vinnslan er „nauðsynleg til að vernda brýna hagsmuni hins skráða eða annars einstaklings“, s.s. þegar viðkomandi er talinn ófær um að veita samþykki.

Sem dæmi má nefna þegar einstaklingur týnist þá kann að vera lýst eftir honum með tilheyrandi útlitslýsingum, upplýsingum um ferðir hans og annað sem skipt getur máli, til dæmis ef viðkomandi er veikur andlega eða líkamlega. Í slíkum tilvikum er almennt ekki vafi á því hvort heimilt sé að birta persónuupplýsingar viðkomandi, enda er gengið út frá því að einstaklingurinn sé ekki fær um að veita samþykki sitt.

Hvernig lítur þetta þá við ef einstaklingur virðist „heillum horfinn“? Fjármálafyrirtæki búa yfir flóknum kerfum sem greina óvenjulega og breytta hegðun viðskiptavina og bera ríkar skyldur samkvæmt lögum nr. 140/2018 um aðgerðir gegn peningaþvætti. Þegar slík kerfi nema viðvarandi og verulega frávikshegðun, er eðlilegt að spurt sé hvort viðeigandi verkferlar og áætlanir séu til staðar – ekki aðeins til að vernda kerfið heldur einstaklinginn sjálfan.

Það er vafasöm framkvæmd þegar stofnanir og fyrirtæki kjósa að viðhafast ekki í tilvikum sem þessum, af ótta við persónuverndarlög eða tengda löggjöf. Íslensk lög banna ekki aðgerðir í þágu verndar einstaklingsins – hún krefst þess aftur á móti að þær séu málefnalegar og gætt sé meðalhófs.

Þegar stofnanir velja að túlka reglur þannig að ekkert skuli aðhafst í tilvikum sem þessum, er vandséð hvernig það er í nafni persónuverndar viðkomandi, heldur þvert á móti virðist það vegna áhættustýringar viðkomandi stofnunar þar sem einstaklingurinn er látinn bera alla áhættuna. Þetta er sérstaklega varhugavert í ljósi þess að eldri borgarar eru einn viðkvæmasti hópurinn gagnvart misnotkun.

Í framangreindu máli hér á landi, af skólabókarætt, birtist þessi framkvæmd í sinni skýrustu mynd. Önnur dæmi sem höggva í sama knérunn, þó í aðeins öðru lagaumhverfi, hafa komið upp hérlendis, t.a.m. í Súlunesmálinu svokallaða, þegar kerfið virtist þeirrar skoðunar að ekki væri heimilt að aðhafast lögum samkvæmt þegar augljós merki voru til staðar um misbeitingu gagnvart eldri einstaklingi, með skelfilegum afleiðingum.

Vandamálin birtast þannig í því að stofnanir vilja forðast lagalega áhættu, og telja öruggara að miðla engum upplýsingum fremur en að miðla þeim og eiga á hættu að brjóta persónuverndarlög. Heimildin var vissulega til staðar í framangreindu máli. Rauði þráður persónuverndarlaga byggir á mannréttindum í þágu einstaklingsins og því öllu snúið á hvolf þegar vísað er til slíkra sjónarmiða til stuðnings því að aðhafast ekkert.

Ef fyrir liggur skýr vísbending um að einstaklingur sé að verða fyrir verulegu fjártjóni vegna misnotkunar eða svika, og er ófær um að verja sig, þá er réttlætanlegt, eðlilegt og brýnt að miðla upplýsingum þar um til aðstandenda ef við á eða yfirvalda til að vernda þessa brýnu hagsmuni viðkomandi.

Ofbeiting laga í framkvæmd er raunveruleg áhætta og þegar hún leiðir til aðgerðarleysis kerfislega mikilvægra stofnana samfélagsins verður kerfið hluti vandans. Persónuvernd er ekki ætlað það hlutverk að vera skjöldur gegn ábyrgð, heldur rammi sem ætlað er að styðja við friðhelgi og mannlega reisn, ekki síst þeirra sem standa höllum fæti.

Höfundur er lögmaður og eigandi á LEX lögmannsstofu