At­huga­semdir við grein heil­brigðis­ráð­herra

Alma Möller heilbrigðisráðherra birti grein á Vísi þar sem koma fram ýmsar áhugaverðar fullyrðingar um skjá- og samfélagsmiðlanotkun. Alma segir: „Við stöndum frammi fyrir fjölda áskorana er varða lýðheilsu barna og ungmenna. Þar má nefna skjá- og samfélagsmiðlanotkun, of litla hreyfingu og frjálsan leik, gjörunnar matvörur og óhollt mataræði, notkun orkudrykkja, nýjar nikótínvörur og aukið aðgengi að áfengi og vímuefnum. Afleiðingarnar eru versnandi geðheilsa; depurð, kvíði, einmanaleiki og sjálfsskaði en einnig offita, ónógur svefn sem hefur víðtækar afleiðingar, námsörðugleikar, hegðunarvandi, vímuefnavandi, fíkn og ofbeldi..“

Hverja eru slæmar afleiðingar skjá- og samfélagsmiðlanotkun samkvæmt þessu? Það er erfitt að átta sig á því af því að svo mörgu er dembt saman en við skulum fara í gegnum alla möguleika.

1) Aldrei hefur verið sannað að skjá- og samfélagsmiðlanotkun valdi slæmri geðheilsu - það er fylgni og fylgni notkunar við slæma geðheilsu er bara hjá þeim hópi sem ofnotar tæknina (1).

2) Aldrei hefur verið sannað að skjá- og samfélagsmiðlanotkun valdi depurð, kvíða, einmanaleika eða sjálfsskaða – það er fylgni en orsakasambandið gæti verið öfugt eða til komið vegna þriðju breytu.

3) Kyrrseta veldur því að fólk brennir minna en það borðar og veldur því offitu. Þannig að skjánotkun eða samfélagsmiðlanotkun við hreyfingu t.d. PokemonGo, að horfa á skjá á hlaupabretti eða á þrekhjóli, veldur ekki offitu. Það er því vafasamt að segja að skjá- og samfélagsmiðlanotkun valdi offitu í sjálfu sér. Hins vegar er öruggt að mikil kyrrsetunotkun á skjá- og samfélagsmiðlum valdi offitu.

4) Alkyns svefnvandi hefur fylgni við skjá- og samfélagsmiðlanotkun. Hins vegar er fylgni ekki orsakasamband. National Sleep Foundation treystir sér ekki til að fullyrða að blátt ljós frá skjám hafi áhrif á svefn (2). Það var gerð merkileg tilraun (og tilraunir geta sýnt fram á orsakasamband) þar sem svefntíma barna var flýtt eða seinkað og áhrif þess á skjánotkun voru skoðuð. Niðurstöður voru að minni svefn gerði það að verkum að börnin eyddu meiri tíma á skjám daginn eftir (3). Þannig er rökstuðningur fyrir því að öfugt orsakasamband sé til staðar – svefnleysi valdi meiri skjánotkun. Eins og sést af þessu er samband skjá- og samfélagsmiðlanotkunar við svefn nokkuð flókið og staða þekkingar einkennist af því að mikið af rannsóknum eru fylgnirannsóknir og staðfesta því ekki orsakasamband en vissulega eru áhugaverðar tilraunir innan geirans.

5) Aldrei hefur verið sýnt fram á að skjá- og samfélagsmiðlanotkun valdi námsörðugleikum, hegðunarvanda, vímuefnavanda, fíkn eða ofbeldi – það er fylgni en orsakasambandið gæti verið öfugt eða til komið vegna þriðju breytu. Með námsörðugleikum á ég við lesblindu, ADHD, þroskaskerðingu, málþroskaraskanir, einhverfu og álíka. Ég veit ekki hvað Alma á við með því orðalagi.

Af þessu er ljóst að staða þekkingar er flókin og það er mjög takmarkað hægt að fullyrða út frá þekkingu.

Alma segir: „Rannsóknir á líðan barna sýna að geðheilsa barna og ungmenna fer versnandi, um það höfum við góð gögn á Íslandi, m.a. íslensku æskulýðsrannsóknina. Sífellt fleiri börn upplifa kvíða, depurð og einmanaleika og sem dæmi upplifa 40% barna í 10. bekk depurð og 50% kvíða vikulega eða oftar.“ Það er ekki rétt að sífellt fleiri börn upplifi kvíða, depurð og einmanaleika - að minnsta kosti ekki samkvæmt íslensku æskulýðsrannsókninni.

Tökum tölur frá byrjun mælinga í Íslensku æskulýðsrannsókninni á börnum í 10. bekk sem upplifa kvíða vikulega eða oftar: 2006: 37%, 2010: 33%, 2014: 38%, 2018: 47%, 2022: 58%, 2023: 56%, 2024: 54%, 2025: 54%. Sömu tölur fyrir depurð eru: 2006: 38%, 2010: 33,5%, 2014: 39%, 2018: 39%, 2022: 49%, 2023: 44%, 2024: 41%, 2025: 40%. Það sem við sjáum í grófum dráttum er það að kvíði eykst í grófum dráttum þar til hann nær hámarki 2022 en síðan dregur úr honum. Með depurð sjáum við sama munstur, hámark 2022 og svo dregur úr og við erum að nálgast tölurnar 2006. Það er ljóst að fullyrðingar um að sífellt fleiri börn finni fyrir depurð og kvíða eru einfaldlega ekki réttar út frá gögnum ÍÆ (4).

"Þessi þróun hefur átt sér stað um allan hinn vestræna heim, allt frá árunum 2010-2012 eins og glöggt er sýnt fram á í metsölubókinni Kvíðakynslóðin eftir félagssálfræðinginn Jonathan Haidt. ... Í bókinni eru færð sannfærandi rök fyrir því að notkun samfélagsmiðla sé að miklu leiti um að kenna."

Rök Haidt eru ekki meira sannfærandi en svo að aðferðafræði hans hefur verið gagnrýnd, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur ekki gefið út að samfélagsmiðlar séu skaðlegir og þá eigi að banna – það er hlutverk WHO að bregðast við lýðheilsuvanda ef hann er til staðar. Landlæknisembættið hér á landi hefur heldur ekki gefið út neina yfirlýsingu um slíkt. Sannleikurinn er sá að Haidt hefði verið í lófa lagið að birta ritrýndar greinar í virtum tímaritum og þar með fengið vísindasamfélagið á sitt band og jafnvel WHO. Af hverju valdi Haidt að birta bók, frekar en ritrýndar greinar? Ég veit það ekki en aðferðafræði hans stenst ekki vísindalega kröfur og fellur undir þá vafasömu aðferðafræði að velja það sem styður málflutning viðkomandi og sleppa hinum þannig að það er vafasamt að hann hefði fengið greinar birtar í viðurkenndum tímaritum. Svo minni ég á að fólk fær ekki greitt fyrir birtar vísindagreinar.

"Tölur frá Bandaríkjunum sýna að um helmingur unglinga er „nánast alltaf“ á netmiðlum."

Hér kemur ekki fram í hvað er vísað en ég er nokkuð viss um að her sé verið að vitna í rannsókn Common Sense Media. Rannsóknir þeirra sýna að meðaltalsnotkun 13-16 ára á skjátækjum er um níu klukkustundir. Þýðir það að þau verji níu klukkustundum við skjái? Nei, rannsóknin mælir notkun á skjátækjum, ekki tíma við skjá. Þannig að ef unglingur hlustar á tónlist í símanum og les á meðan bók í eina klst þá er það talið sem skjátími í eina klukkustund jafnvel þótt unglingur hafi aldrei litið á skjáinn heldur bara á bókina. Ef unglingur hlustar á tónlist í símanum og les af lesbretti í eina klukkustund þá er það tveggja tíma skjánotkun þó svo unglingurinn hafi bara eytt klukkustund í þetta og hafi aldrei litið á símann sinn. Auk þess er það þannig að ef einstaklingur sefur við white noise eða tónlist til að hjálpa sér að sofna og sefur svo með tækið í gangi þá telst það skjánotkun, frá því kveikt er, allan svefntímann, þar til slökkt er. Þetta er mjög skýrt í skýrslu Common Sense Media (5). Þannig er þessi fullyrðing vafasöm og alls ekki ljóst á hverju hún byggir.

Alma telur að engir samfélagsmiðlar eigi að vera fyrir 16 ára aldur. Þar er hún ósammála UNICEF sem hefur bent á börn í minnihlutahópum reiði sig oft á samfélagsmiðla til að ná sambandi við aðra í sömu stöðu (6). Engin útskýring er á því af hverju Alma telur æskilegt að banna samfélagsmiðla fyrir þann hóp. Af hverju á Nonni hommi í Litlaþorpi að vera einangraður frá samskiptum við hinsegin jafnaldra bara af því að hann er eina hinsegið barnið í þorpinu og það tekur yfir 3 tíma að keyra í næstu hinsegin félagsmiðstöð?

Alma minnist einnig á Haidt segir að við eigum að hafa minna eftirlit með börnum okkar í raunheimum og meira á netinu. Haidt hefur aldrei unnið við meðferð og mögulega þekkir hann ekki hvað börn gera eftirlitslaus. Einn hluti af því að vinna við meðferð er að eiga við gömul mál frá því að börn léku sér í frjálsum leik og leikurinn var að hópur barna gyrti niðrum önnur börn og gerði kynferðislega hluti við barnið og þetta þótti hin besta skemmtun nema sá sem fyrir varð. Sannleikurinn er sá að við verðum alltaf að fylgjast með börnunum okkar, ekki bara til vernda þau frá öðrum, heldur líka til að vernda þau frá því að beita önnur börn ofbeldi. Það þarf ekkert að standa yfir þeim alltaf en það þarf ætíð að fylgjast með. Ég veit að margir sjá gömlu góðu daganna í hillingum. Ég lifði þessa tíma og náði því að Steingrímur Njálsson hélt að ég væri strákur og vildi að ég kæmi upp í bíl að hjálpa honum að rata. Það gerðist margt ófallegt á þessum tímum af því að börn voru eftirlitslaus í raunheimum, alveg eins og margt gerist þegar þau eru eftirlitslaus í netheimum.

Það er einkenni á þessari umræðum um skjá- og samfélagsmiðlanotkun að fólk þylur upp eftir hvert öðru og tékkar ekki heimildir. Fólk fullyrðir um að rannsóknir hafi sýnt fram á og það sé vísindalega sannað en veltir því aldrei fyrir sér af hverju alþjóðastofnanir hafi ekki brugðist við. Staða rannsóknar er alls ekki sú sem almenningur heldur. En við getum þó alltaf glaðst yfir því að það eru vísbendingar um geðheilsa barna sé annað hvort að skána eða standa í stað.

Höfundur er sálfræðingur.

Heimildir

(1)Singh, B., Zhou, M., Curtis, R., Maher, C., & Dumuid, D. (2026). Social Media Use and Well-Being Across Adolescent Development. JAMA pediatrics.

Þessi grein eftir Singh er aðeins aðgengileg með því að greiða fyrir. Hins vegar er góð frétt um hana aðgengileg hér https://conexiant.com/psychiatry/articles/neither-goldilocks-nor-the-three-bears/

(2)Hartstein, L. E., Mathew, G. M., Reichenberger, D. A., Rodriguez, I., Allen, N., Chang, A. M., ... & Hale, L. (2024). The impact of screen use on sleep health across the lifespan: A National Sleep Foundation consensus statement. Sleep Health, 10(4), 373-384.

(3)Jackson, R. F., Meredith‐Jones, K. A., Haszard, J. J., Galland, B. C., Morrison, S., Jaques, M., & Taylor, R. W. (2025). The Impact of sleep loss on screen time in children: Secondary analyses of a randomised crossover trial using objective measures of screen time.Pediatric obesity, 20(12), e70050.

(4)Forsíða - Íslenska æskulýðsrannsóknin

(5) Sjá skýrslu Common Sense Media 2023-cs-smartphone-research-report_final-for-web.pdf

(6) United Nations Children’s Fund. (2025, apríl). Policy note: Drawing a line in digital spaces: Age-based restriction of social media [Policy note]. UNICEF. Sjá https://www.unicef.org/media/170666/file/Policy%20note_age%20restrictions%20social%20media-new.pdf.pdf