Nennumessekki

Nú eru rúm áttatíu ár liðin frá lokum síðari heimsstyjarldar. Hugsið ykkur eftir önnur áttatíu ár ef aðalritari Sameinuðu þjóðanna segði sem svo af sínu púlti:

„Kæru heimsbúar. Nú höfum við lifað þá tíma sem Gandhi, King og Mandela þráðu að sjá. Við höfum orðið vitni að hugafarsbreytingu þjóðanna. Loksins, loksins hefur almenningur fengið rödd og varpað af sér oki harðstjórnar. Eins erum við nú komin vel á veg með að leiðrétta stöðu mannkyns gagnvart náttúrunni.“

Ekkert verkefni kemst í hálfkvist við það erfiði að breyta hugarfari sínu.

Frelsi

Það sem sameinað hefur vestræna menningu er ekki síst trúin á einstaklinginn og krafan um að allir skuli njóta frelsis til að lifa sínu lífi. Það er falleg hugsun.

En eitthvað hefur valdið því að í stað hinnar litríku fjölmenningar hefur samfélag okkar þróast þannig að það er einkum frelsið til að nota og njóta sem skilgreinir okkur. Þessi afmarkaða sýn á frelsi birtist í því að allt hefur verðmiða. Hverfið sem þú býrð í, skólarnir sem börnin þín ganga í, verslanirnar þar sem þú sækir nauðsynjar, íþróttamiðstöðin þín, afþreyingin sem þú stundar – allt hefur verðmiða. Sem gerir það að verkum að við kinkum kunnuglega kolli til ókunnugra því við erum í sama neysluklúbbi – svo lengi sem kortið virkar.

Innan neyslusvigans sem við tilheyrum er kurteislega spjallað um áhugamál og notkun á hinu og þessu en við segjum ekki sögu okkar, ræðum ekki gildi okkar og líf af þeirri einföldu ástæðu að við nennum ekki veseni. Víða hafa neyslusvigarnir svo í vaxandi mæli orðið að hliðvörðum samfélögum.

Ef einhver fer að þrasa um félagslega útilokun höfum við svör á reiðum höndum: Fólki skal vera frjálst að vera alls konar og ólíkt heima hjá sér, en í almannarýminu viljum við smjúga léttilega framhjá öllu þar til við komumst með okkar góss inn í okkar einkarými þar sem neyslan á sér stað.

Frelsishugsjónin, sem í mannréttindayfirlýsingu SÞ varðaði rétt allra til lífs, frelsis og mannhelgi,[1] er orðin að hugmyndinni um að fá að njóta sinna gæða í friði fyrir öðrum.

Ábyrgð

Það sem styður þessa hugsun er önnur falleg hugmynd. Við viljum ekki bara frelsi einstaklingsins til að njóta, við krefjumst þess líka að fólk sé ábyrgt.

En eitthvað hefur valdið því að það að vera ábyrg manneskja, sem fyrr var í því fólgið að ástunda virðingu og samlíðun, snýst nú einkum um það að láta ekkert lenda á öðrum.

Eitt sinn var ábyrg persóna einhver sem kunni þá list að vera vakandi vitni að umhverfi sínu. Ábyrgur einstaklingur þekktist á því að hann virti fyrir sér menn og málefni, greindi samhengi, lét sér ekki á sama standa og leitaðist við að láta gott af sér leiða í orði og verki. Nú hefur ábyrgðarhugtakið þrengst þannig að það varðar frekar einstaklinginn einan. Ef þú bara hefur það sem þú þarft til þess að standa undir þinni einkaneyslu ertu ábyrg persóna samkvæmt þeirri hgmynd. Þessi ábyrgð getur svo yfirfærst á kjarnafjölskyldu þína, maka og börn, en ekki lengra. Segja má að við lifum í menningu þar sem gildi og siðferðisstaða fólks ráðist einkum af getunni til að standa ein og þurfa ekki á öðrum að halda.

Á sama tíma og frelsishugsjónin hefur verið vængstífð, matreidd og borin fram sem nýtt og spennandi frelsi til einkaneyslu hefur ábyrgðarhugtakið verið soðið niður í minnstu mögulegu einingu og setningin sem við óttumst mest er orðin þessi: Kortinu þínu er hafnað!

Skyldi hið nýja menningarheilkenni vestrænna þjóða, kvíðinn og einsemdin, eiga orsakir í þessu hugarfari? Ég held það.

Gallað hugarfar

Dr. Ólafur Páll Jónsson, heimspekingur, telur að umræða um lífskjör þurfi m.a. að fela í sér siðferðilegt mat á þeirri velferð sem fólk býr við. Velferð okkar getur þá orðið fyrir tvenns konar skerðingum, annars vegar efnahagslegum og félagslegum en hins vegar með því að við göngum á rétt annarra. (Td. komandi kynslóða með því að lifa með ósjálfbærum hætti.) Ef lífsstíll minn grundvallast á yfirgangi, þá er líf mitt, að mati Ólafs Páls, ekki gott að því marki sem það byggist á yfirgangi, hversu þægilegt sem það annars kann að vera.[2]

Ég vil nefna ferns konar ágalla í hugarfari okkar sem ég held að við verðum að skoða í þessu sambandi:

Við lútum fúslega yfirráðum sterka mannsins frekar en að ástunda samráð. (Því þá þarf ekki að hugsa of mikið.)

Við horfum fimlega framhjá hvers kyns orsakasamhengi og deildri ábyrgð en bíðum þess að einhver einn sé dreginn til ábyrgðar þegar eitthvað fer úrskeiðis. (Þá getum við andað léttar og haldið áfram okkar einkaneyslu í friði.)

Við horfum til stjarnanna á himni frægðarinnar og nennum ekki að huga að almannahag. (Sem birtist m.a. í því að til viðbótar við vængstíft frelsishugtak og níðþröngt ábyrgðarhugtak höfum við hannað nýfrjálslynt hagvaxtarhugtak í þágu hinna fáu, svo viðskipti geti dafnað þótt lífið visni.)

Við skilgreinum okkur sem einstaklinga fremur en þátttakendur í samfélagi manna og náttúru. (Það er svo einfalt og núllstillandi og hjálpar okkur t.d. að slaka á gagnvart hrottaskap á ókunnugu fólki í útlöndum. Eins getum við þá látið allt tal um vistkerfið sem vind um eyru þjóta. Ófæddar kynslóðir verða bara að finna út úr sínu ef veðrið fer eitthvað versnandi með árunum.)

Vatnaskil?

Þegar enginn man lengur Trump, Pútín og Netanjahú mun mannkyn hafa nöfn Gandhi, King, Mandela og annara velgjörðarmanna sinna á vörum.

Þjösnarar eru ekki fyrst og fremst einstaklingar. Um fram allt eru þeir félagsleg afurð. Þeir eru holdgerfingar öfgafullrar einstaklingshyggju með sinni afbökuðu hugmynd um frelsi, ábyrgð og hagvöxt sem skilur okkur öll eftir óttaslegin, skammarfull og ein.

Þjösnararnir eiga vald sitt undir því að við nennumessekki.

Skyldum við sem nú lifum vera kynslóð vatnaskilanna þegar samráð óx en yfirráð hopuðu? Þegar við lærðum að halda hvert öðru ábyrgu frekar en veðja bara stíft á refsiábyrgð? Þegar hagur almennings og allrar náttúru var kúplaður saman við hagvaxtarhugtakið í bönkum? Þegar við loksins, loksins skildum að við erum samferða öllu sem lifir. Þátttakendur en ekki keppendur?

Höfundur er prestur og siðfræðingur

[1] 3. Grein mannréttindayfirlýsingar SÞ

[2] Ólafur Páll Jónsson, „Lífskjör og réttlæti“, 219 og 227.