Hvað verður um hug­mynda­fræði leik­skólans?

Leikskólinn er fyrsta skólastigið. Hann er hvorki barnagæsla né undirbúningur fyrir „alvöru nám.“ Leikskólinn er menntastofnun með eigin hugmyndafræði og námskrásem byggir á þeirri sýn að börn eigi rétt til fullgildrar þátttöku í samfélagi leikskólans. Hlutverk leikskólakennara er meðal annars að skapa börnum tækifæri til að læra og skilja umhverfi sitt, stuðla að því að nám fari fram í leik og skapandi starfi, þar sem áhugi og frumkvæði barna fær að njóta sín.Í Aðalnámskrá leikskóla er áhersla á að leikur sé megin námsleið barna. Í leik rannsaka börn nánasta umhverfi sitt, prófa hugmyndir, vinna úr reynslu og þróa bæði félagsfærni og tungumál. Þau læra í samskiptum við hvert annað. Þau nota fjölbreyttar leiðir til þess að tjá sig og nýta þann orðaforða sem þau hafa tileinkað sér, en bæta jafnframt við sig nýjum orðum í samtali við önnur börn og kennara sem fylgist með, styður, spyr og leggur til þegar við á.

Í leikskólum telst leikur til faglegs starfs sem er flókið og oft ekki sýnilegt fyrir þau sem ekki hafa þekkingu á þeirri hugmyndafræði sem leikskólastigið byggir á. Þar er áhuga barna fylgt eftir og þeim sköpuð tækifæri til að nýta reynslu sína til náms. Rannsóknir sýna að börn þurfi samfelldan tíma til leiks til að geta dýpkað þekkingu sína; þegar leikur er stöðugt rofinn vegna fyrir fram ákveðinna verkefna missir hann þá dýpt sem þarf svo hann geti verið öflug námsleið. Leikur á ekki að vera umbun eftir að öðrum verkefnum er lokið – hann á að vera meginstoð í starfi leikskóla.

Í starfi okkar sem háskólakennarar heyrum við sífellt oftar frá nemendum okkar í leikskólakennarafræði að leikurinn fái minna rými í daglegu starfi. Þau lýsa leikskólastarfi þar sem börnin taka þátt í beinni kennslu. Sem dæmi um verkefni sem falla þar undir eru vinnublöð þar sem unnið er með ákveðna námsþætti, hringekja þar sem börnin færa sig á milli stöðva og vinna ákveðin verkefni, allt verkefni sem eru að mestu að fyrirmynd grunnskólans. Nemendur greina frá utanaðkomandi þrýstingi um að sýna fram á „raunverulegt nám“, sem lýsir sér í að börn sitji við borð, fái vinnublöð eða stafainnlögn. Leikskólinn þurfi viðurkenningu sem fyrsta skólastigið og hluti af því felist í að tala um nemendur frekar en börn, en samkvæmt hugmyndafræði leikskólans er litið á barnið í heild sinni en ekki einungis í hlutverki þess sem nemur og því talað um börn.

Þessi umræða vekur hjá okkur spurningu um hvort leikskólinn þurfi stöðugt að máta sig við og líkja eftir starfsháttum grunnskólans til að öðlast þá viðurkenningu og virðingu sem hann á skilið. Í sumum leikskólum upplifir starfsfólk að það fái meiri viðurkenningu ef hægt er að sýna fram á mælanlegt og sýnilegt nám. Að auðveldara sé að útskýra og rökstyðja beina kennsluhætti fremur en hvað eða hvernig börn læra í leik. Þegar leikskólinn er metinn út frá viðmiðum grunnskólans verður hann alltaf í stöðu þess að „standast ekki prófið“ sem leiðir til þess að leikskólastarf fari að líkjast meira og meira starfi í grunnskólum. Rannsóknir hafa sýnt að bóknámsrek (sú tilhneiging að færa starfsaðferðir grunnskólans inn í leikskólann) hafi fyrir löngu hafið innreið sína í leikskóla landsins og svo virðist sem sú þróun haldi áfram.

Nú, eins og svo oft áður, er hávær umræða um lestrarkunnáttu barna. Í slíkri umræðu er gjarnan litið til leikskólans og gert ákall um að byrja formlega kennslu fyrr. Afleiðingin er sú að bóknámsrek hefur færst niður í sífellt yngri aldurshópa og jafnvel til allra yngstu barna leikskóla sem sitja meðal annars undir stafainnlögn. Rannsóknir sýna að flest börn læra stafina og tæknina við að lesa, en sum þeirra hafa ekki nægan orðaforða og skilning til að ná merkingu þess sem þau lesa. Orðaforði ungra barna, málþroski og skilningur þróast fyrst og fremst í leik þeirra, samskiptum, frásögnum, skapandi starfi og samtali við önnur börn og fullorðna, ekki með vinnublöðum og stöðluðum verkefnum. Ef efla á læsi barna er lausnin ekki að hefja stafainnlögn og formlega lestrarkennslu í leikskóla. Hlutverk grunnskólakennara á yngsta stigi er að kenna þá tæknilegu færni sem nauðsynleg er til að börn læri að lesa. Það má heldur ekki gleyma því að læsi snýst ekki bara um tæknilega færni, heldur hæfileikann til að skilja og skapa merkingu. Málþroski er undirstaða læsis og hann eflist meðal annars í leik og samskiptum við aðra, börn og fullorðna.

Spurningar sem við - sem komum að menntun ungra barna - þurfum að velta fyrir okkur í umræðu dagsins: Viljum við að leikskólinn tapi sérstöðu sinni, þar sem starfshættir taka mið af því að samskipti, leikur, forvitni og áhugi barna sé undirstaða náms? Viljum við að leikurinn víki fyrir stafainnlögn, sporaæfingum og formlegri verkefnavinnu eða viljum við að börn fái tækifæri til að efla sköpun, sjálfstæði, félagsfærni og öðlist þannig aukinn skilning og færni? Höfundar hafa áhyggjur af því að hugmyndafræði leikskólans sé hægt og hljóðlega að deyja út. Ef það raungerist verði leikskólastarf snauðara og börnin munu gjalda þess.

Sara Margrét Ólafsdóttir, dósent í leikskólafræði við Menntavísindasvið Háskóla Íslands

Bryndís Gunnarsdóttir, aðjúnkt í leikskólafræði við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.