Ís­land, landið sem á nú engan að

Margir hafa áhyggjur af slakri lestrargetu barna á Íslandi. Nú blasir þó við alvarlegri mynd: á Alþingi virðist ólæsi vera orðið kerfisbundið vandamál.

Frumvarp atvinnuvegaráðherra um lagareldi er ekki aðeins umdeilt. Það er með ásetningi illskiljanlegt. Og það eitt og sér er stórhættulegt.

Ólæsileg lög eru verri en engin lög, því þau skapa blekkingu um stjórn og ábyrgð á meðan raunverulegar ákvarðanir eru faldar.

Þegar kjörnir fulltrúar viðurkenna með orðræðu sinni að þeir ,skilji’ ekki frumvarp sem þeir styðja eða tala þvert á merkingu þess, er vandinn ekki þeirra einn. Þá er vandinn í sjálfri lagasmíðinni. Slík lög færa vald frá Alþingi og almenningi til ráðherra, stofnana og reglugerða sem verða settar síðar — utan lýðræðislegrar umræðu.

Í frumvarpinu er talað um varúð og vernd. En í lagatextanum sjálfum er ekkert bannað, aðeins „metið“.

Skýrasta dæmið er þetta: eldi á frjóum laxi í opnum sjókvíum er ekki bannað. Í stað þess er erfðablöndun skilgreind sem „áhætta“ sem á að reikna með líkani. Mótvægisaðgerðir eru heimilaðar fyrirfram, án þess að sýnt sé fram á að þær virki.

Þetta er ekki varúðarráðstöfun.

Þetta er lagaleg samþykkt á óafturkræfum skaða, svo lengi sem hann fellur innan reiknaðra marka. Þegar tjón verður er alltaf hægt að segja: „við reyndum“. Náttúran hefur engin bindandi réttindi.

Sama gildir um eftirlitið. Sama stofnun á bæði að efla atvinnugreinina og hafa eftirlit með henni. Þetta er augljós hagsmunaárekstur. Strangt eftirlit verður undantekning, ekki regla.

Þjóðinni er sagt að fyrirtækin muni „borga skatta“. En frumvarpið tryggir engan auðlindarentuskatt og enga hlutdeild þjóðarinnar í hagnaði af nýtingu hafsins. Ef þetta verður arðbær atvinnugrein, rennur arðurinn til einkaaðila. Ef hún mistekst, situr almenningur uppi með áhættuna.

Hvar eru landsmenn?

En það sem er verst er ekki aðeins lagasmíðin. Það er sinnuleysið.

Í stað þess að friða firðina, vernda þá og gera þá að þjóðgörðum framtíðarinnar, er verið að breyta þeim í iðnaðargrútarpolla.

Firðirnir eru ekki mannlausir auðir blettir á korti. Þeir eru útlimir landsins okkar — lífríki, fegurð, saga og sjálfsmynd. Þjóð sem er of værukær til að kynna sér málin hefur afsalað sér ábyrgð. Þjóð sem kann ekki að fara með slíka ábyrgð er augljóslega ekki hæf að fara með hana.

Og þá stöndum við frammi fyrir þessu::

Þjóð sem snýr baki við landinu sínu glatar sjálfri sér.

Í málum sem varða óafturkræfan skaða á lífríki Íslands er það: að kunna ekki, að nenna ekki, að greina og skilja sér til gagns, engin afsökun.

Ólæsileg lög eru verri en engin lög. Þetta frumvarp má aldrei verða að lögum.

Höfundur er leikkona.