Ó­varin í um­ferðinni

Hvað eru óvarðir vegfarendur? Það eru gangandi og hjólandi vegfarendur, með öðrum orðum fólk í umferðinni sem er ekki í bíl. Óvarðir vegfarendur er samheiti yfir þau sem eru gangandi og hjólandi á reiðhjólum, rafmagnsreiðhjólum og rafhlaupahjólum. Slysum á óvörðum vegfarendum hefur fjölgað og brýnt er að skoða hvað má betur fara.

Ábyrgð ökumanna er mikil

Slysum á óvörðum vegfarendum hefur fjölgað í kjölfar fjölbreyttari ferðamáta s.s. rafhlaupahjóla og er umferðin í dag mun blandaðri en áður. Mikilvægt er að innviðir, reglur og vegakerfi taki mið af blandaðri umferð en einna mikilvægast er þó að ökumenn og vegfarendur fari varlega í umferðinni og hafi athyglina á akstrinum. Ljóst er að óvarinn vegfarandi má sín lítils í samstuði við bifreið og því þurfa ökumenn að vera vakandi og taka tillit til gangandi og hjólandi vegfarenda. Mikilvægt er að umferðaröryggisáætlanir taki einnig mið af fjölgun óvarinna vegfarenda. Nokkur fjöldi gangandi og hjólandi vegfarenda slasast árlega í umferðinni, í sumum tilvikum alvarlega.

Hraði og skjáhætta

Hraði ökutækja hefur mikil áhrif á lífslíkur óvarinna vegfarenda en líkurnar á að gangandi vegfarandi lifi árekstur við ökutæki af eru miklu hærri við lægri hraða (30 km á klst) en við meiri hraða (50 km á klst). Því skiptir gríðarlegu máli að virða hámarkshraða.

Notkun farsíma og skert athygli við akstur eru stór áhættuþáttur fyrir alla vegfarendur og þá ekki síst óvarða vegfarendur. Ökumenn eru mun líklegri til að lenda í slysi þegar athyglin er ekki á akstrinum. Um leið og heilinn fer að fást við önnur verkefni, s.s. að lesa skilaboð eða velja lag í símanum, er athyglin farin og voðinn vís. Oft eru það börn sem eru stór hluti óvarinna vegfarenda og því brýnt að athygli ökumanna sé í lagi.

Akstur undir áhrifum vímuefna er eðli málsins samkvæmt ólöglegur og stórhættulegur, ekki hvað síst í blandaðri umferð. Slíkt stundarbrjálæði getur haft óafturkræfar afleiðingar og því mikilvægt að koma í veg fyrir að fólk aki undir áhrifum.

Endurskin og sýnileiki

Óvarðir vegfarendur sjást illa í myrkri þrátt fyrir götulýsingu og ökuljós bifreiða. Þess vegna er notkun endurskinsmerkja, hjólaljósa og sýnileikafatnaðar nauðsynleg. Ökumenn sjá óvarða vegfarendur með endurskin fimm sinnum fyrr en ella og því getur notkun endurskinsmerkja komið í veg fyrir alvarleg slys. Bæði börn og fullorðnir ættu að nota endurskinsmerki en þegar kemur að börnum sjást þau verr í umferðinni og geta verið hvatvís. Því er mikilvægt að forráðamenn sjái til þess að þau séu með endurskin á fatnaði og skólatöskum og þar geta foreldrar farið fram með góðu fordæmi.

Ábyrgð óvarinna vegfarenda

Gangandi vegfarendur eiga að nota gangstéttir eða gangstíga þar sem hægt er og ef engin er gangstéttin skulu þeir fara utan akbrautar, helst við vinstri vegbrún og ekki fleiri en tveir saman hlið við hlið. Þegar farið er yfir veg þarf að sýna sérstaka aðgát og nota gangbrautir eða umferðarljós þar sem hægt er. Hjólandi vegfarendur eiga að fylgja almennum umferðarreglum um stjórn farartækis en samkvæmt umferðarlögum eiga ökumenn bifreiða að veita hjólandi nægjanlegt bil, minnst 1,5 metra, þegar farið er framhjá þeim. Það er skylda að nota hjólreiðarstíga þar sem þeir eru og sýna gangandi vegfarendum tillitssemi. Mikilvægt er að vera sýnileg í umferðinni og því vert að nota sýnileikafatnað og endurskinsmerki og hafa hjólaljósin í lagi.

Í júní 2024 samþykkti Alþingi breytingar á umferðarlögum sem var meðal annars ætlað að auka öryggi vegna rafhlaupahjóla. Þau voru sett í flokk smáfarartækja og er ölvunarakstur á þeim refsiverður. Einnig er bannað að eiga við hraðastillingar hjólanna til að auka hraðann umfram leyfilegan hámarkshraða sem er 25 km/klst.

Börn ættu ekki að nota rafhlaupahjól

Fjöldi hjólreiðaslysa hefur tvöfaldast síðasta áratug og er helsta skýringin aukning mismunandi farartækja, þar á meðal rafhlaupahjóla. Á sama tíma hefur þeim sem slasast á annan hátt í umferðinni ekki fækkað á móti. Í umfjöllun Kompás frá árinu 2023 kom fram í viðtali við Gunnar Geir Gunnarsson, deildarstjóra öryggis- og fræðsludeildar Samgöngustofu, að þetta væri nýr hópur sem hugsanlega var gangandi og hjólandi áður og réð betur við það. Rannsóknir benda til þess að stór hluti slysa sé vegna þess að notendur rafhlaupahjóla fari of hratt, missi stjórn á farartækinu eða lendi á ójöfnu yfirborði. Einnig hefur orðið aukning í gegnum árin í slysum á reiðhjólum, meðal annars vegna aukinnar notkunar hjóla á götunum og samspils við aðra umferð.

Fyrstu slysin á rafhlaupahjólum voru skráð árið 2020 og hefur fjölgað síðan þótt reyndar hafi tekist að fækka þeim milli ára eftir að herferð gegn áfengisakstri rafhlaupahjóla hóf göngu sína 2023 og breytingar á umferðarlögum tóku gildi 2024. Sláandi er þó hve mörg börn slasast á rafhlaupahjólum.

Börn eru líklegri til að nota hjálm við hjólreiðar en fullorðnir en hjálmanotkun eykur að sjálfsögðu öryggi allra og ætti hjálmurinn að vera staðalbúnaður. Yfirlæknir á bráðamóttöku Landspítalans sagði í viðtali að slys á rafhlaupahjólum væru alvarleg þótt hjálmur væri notaður, börn komi aðallega með áverka í andliti og á útlimum á slysavarðstofuna. Stundum væru tilfellin alvarlegri en vissulega getur hjálmurinn dregið úr heilaáverkum. Að hans mati ættu börn ekki að nota rafhlaupahjól. Flest alvarleg slys á rafhlaupahjólum eru áfram meðal barna sem eru ekki komin með bílpróf og svo um helgar hjá fólki sem er ölvað.

Annað atriði sem hafa ber í huga er að þegar fólk notar rafhlaupahjól í stað þess að ganga eða hjóla á hefðbundnu hjóli fær það enga líkamsrækt eða hreyfingu en tekur hins vegar talsverða áhættu. Rannsóknir sýna að notkun rafhlaupahjóla er almennt hættulegri en notkun reiðhjóla út frá slysahættu.

Hvernig getum við aukið öryggi óvarðra vegfarenda í blandaðri umferð?

Mikil gerjun er í gatna- og umferðarmálum og sýnist sitt hverjum um skipulag vegakerfis og gatnamála. Ljóst er þó að taka þarf í auknum mæli tillit til fjölbreyttari fararmáta og öryggis óvarinna vegfarenda sem eru auk þess í mörgum tilfellum á barnsaldri.

Árið 2020 gerði verkfræðistofan Efla ehf. mat á því hvort hægt væri að greina aðstæður og meta umferðaröryggi óvarinna vegfarenda með myndgreiningartækni. Tilgangur verkefnisins var að meta hvort unnt væri að nota myndbandsgreiningar við mat á umferðaröryggi á óvörðum vegfarendum. Niðurstaðan var í stuttu máli sú að að með öllum þeim tækifærum sem myndbandsupptaka og myndgreiningarbúnaður veita má hæglega meta umferðaröryggi óvarinna vegfarenda með þessari tækni. Aðferðin er nákvæmari og fljótlegri en þær hefðbundnu og hröð þróun í myndgreiningartækni ætti að auka notagildi hennar enn frekar. Nýta mætti þessa tækni til að greina betur álags- og vandræðasvæði og bæta þar úr.

Merkja mætti betur hámarkshraða á göngu- og hjólastígum en þar er 25 km hámarkshraði léttra bifhjóla og sífellt þarf að minna á hjálmaskyldu barna. Auk þess mætti huga að því að hafa þetta aðskilda stíga. Fræðsla er ávallt mikilvæg og fólk þarf að vera upplýst um hvaða reglur gilda í umferðinni. Einnig þurfa umferðarreglur að vera í stöðugri endurskoðun með tilliti til reynslu og breyttra aðstæðna. Við þurfum ekki alltaf að uppgötva hjólið og getum lært af reynslu annarra þjóða í þessum málum sem hafa í mörgum tilfellum hert reglur um notkun rafhlaupahjóla.

Umferðin er samvinnuverkefni okkar allra og mannleg hegðun á stóran þátt í að kerfin gangi upp. Við þurfum öll að vera vakandi í umferðinni, sýna tillitssemi og fylgja lögum og umferðarreglum með það að markmiði að öll skili sér heil heim.

Höfundur er verkefnastjóri forvarna hjá Sjóvá.