Æska mótar lífið – lær­dómar af ein­stæðri langtíma­rannsókn

Í meira en fjóra áratugi hafa tveir sálfræðingar, Terrie Moffitt og Avshalom Caspi, fylgst náið með lífi um þúsund einstaklinga á Nýja-Sjálandi. Rannsóknin, sem hófst árið 1972 í borginni Dunedin, er ein umfangsmesta og ítarlegasta langtímarannsókn sem til er á mannlegum þroska. Skráðar hafa verið upplýsingar um líkamlega og andlega heilsu, persónuleika, félagsleg tengsl, menntun, fjárhag og lífshlaup þátttakenda frá frumbernsku fram á miðjan aldur.

Rannsóknin tekur utan um einn mest rannsakaða hópi fólks í heiminum. Á nokkurra ára fresti gangast þau undir ítarlegar heilsu- og sálfræðiprófanir, auk þess sem rætt er við fjölskyldur þeirra, kennara og vini. Fjárhags- og sakaskrár eru rýndar með samþykki þátttakenda. Þessi óvenjulega nákvæmni hefur gert vísindamönnum kleift að greina mynstur í mannlegum þroska sem annars hefðu farið huldu höfði.

Ein af mikilvægustu niðurstöðum rannsóknarinnar er að sjálfstjórn í frumbernsku spáir sterkt fyrir um heilsu, fjárhagslegt öryggi og félagslega stöðu síðar á lífsleiðinni. Börn sem sýna snemma merki um hvatvísi, skerta einbeitingu og lélega tilfinningastjórn eru líklegri til að glíma við heilsufarsvanda, fíkn, afbrot og fjárhagsörðugleika á fullorðinsárum. Á hinn bóginn virðast börn með góða sjálfstjórn njóta betri lífsgæða, óháð félagslegum uppruna.

Rannsóknin varpar einnig nýju ljósi á geðheilbrigði. Þvert á ríkjandi hugmyndir sýna gögnin að meirihluti fólks upplifir einhvers konar geðrænan vanda einhvern tíma á ævinni. Geðsjúkdómar eru því ekki jaðarfyrirbæri heldur hluti af af því að vera manneskja. Þetta hefur haft áhrif á hugsun innan geðlækninga og stuðlað að áherslu á snemmtæka greiningu og íhlutun.

Ein athyglisverðasta niðurstaða rannsóknarinnar snýr að afbrotum. Þótt afbrot ungmenna nái oft hámarki á unglingsárum sýnir rannsóknin að hjá flestum hverfur slík hegðun með aldri. Hins vegar er um lítinn hóp – um fimm prósent – sem sýnir viðvarandi afbrotasögu frá frumbernsku og fram á fullorðinsár. Þessi hópur ber síðar óhóflega stóran hluta samfélagslegs kostnaðar. Þegar gögn þeirra eru skoðuð kemur í ljós að vandinn birtist mjög snemma: Skertur málþroski, léleg sjálfstjórn og taugaþroskavanda má oft greina þegar börnin eru aðeins þriggja ára.

Rannsókn Moffitt og Caspi hefur einnig varpað ljósi á samspil erfða og umhverfis. Í einni þekktustu niðurstöðu rannsóknarinnar kom fram að börn sem urðu fyrir ofbeldi í æsku voru mun líklegri til að beita ofbeldishegðun síðar, sérstaklega þau sem hafa erfðafræðilega viðkvæmni. Þetta var meðal fyrstu skýru vísbendinganna um að erfðir og reynsla vinni saman, frekar en öfugt.

Þrátt fyrir þetta leggja rannsakendurnir áherslu á að rannsóknin gefi ekki einfalda mynd af mannlegri hegðun. Manneskjan sé of flókin til þess. Það sem gögnin sína sé fremur sjónarhorn: Skilningur á því að fólk byrji lífið með mismunandi forsendum og að snemmtækar aðstæður hafi áhrif sem fylgi fólki áratugum saman.

„Við fæðumst ekki jöfn,“ hefur Terrie Moffitt sagt. „Sum hafa meðfædda hæfileika frá upphafi, önnur vanda. Þegar við viðurkennum það getum við ekki lengur vikið okkur undan samfélagslegri ábyrgð.“

Að fylgjast með lífi fólks þróast í áratugi, segja þau, kalli á eitt umfram allt: samúð – og skynsamlega samfélagsstefnu sem byggir á vísindum, ekki óskhyggju. Í þessu samhengi er e.t.v. rétt að benda á ranghugmyndir.

Algengar ranghugmyndir um ofbeldi kynjanna

Umræða um ofbeldi í nánum samböndum er oft hlaðin sterkum tilfinningum og pólitískum skilaboðum. Afleiðingin er að ranghugmyndir festast í sessi, jafnvel þótt rannsóknargögn sýni flóknari mynd. Gögn bæði frá Dunedin-rannsókninni og íslenskum rannsóknum gera kleift að leiðrétta nokkrar þeirra.

Ranghugmynd 1: „Ofbeldi er nánast eingöngu framið af körlum.“

Rannsóknargögn styðja ekki þessa fullyrðingu þegar spurt er um tiltekna hegðun. Í Dunedin-rannsókninni greindu konur og karlar frá beitingu líkamlegs ofbeldis í nánum samböndum í svipuðum hlutföllum, þegar mæld voru atriði eins og hrindingar, högg eða líkamsárásir. Í íslenskum könnunum kemur einnig fram að karlar upplifa ofbeldi í nánum samböndum, þó sjaldnar en konur. Að halda því fram að ofbeldi sé nær alfarið einhliða er því rangt.

Ranghugmynd 2: „Ef tíðnin er svipuð, þá er ofbeldið hið sama.“

Þetta er ein alvarlegasta einföldunin. Gögn sýna skýrt að eðli og afleiðingar ofbeldisins eru ólíkar eftir kyni. Karlar eru mun líklegri til að beita ofbeldi sem veldur alvarlegum meiðslum, ótta og langvarandi andlegum afleiðingum. Konur beita oftar vægara líkamlegu ofbeldi sem sjaldnar leiðir til líkamlegs skaða. Jöfn tíðni þýðir því ekki jafnar afleiðingar né jafna samfélagslega áhættu.

Ranghugmynd 3: „Konur sem beita ofbeldi gera það alltaf í sjálfsvörn.“

Þótt sjálfsvörn sé raunverulegur þáttur í sumum tilfellum sýna bæði Dunedin-gögn og aðrar langtímarannsóknir að ofbeldi kvenna eru ekki alltaf viðbrögð heldur getur verið hluti af víðara hegðunarmynstri. Að skýra allt ofbeldi annars kynsins með einni ástæðu dregur úr skilningi á vandanum og torveldar forvarnir.

Ranghugmynd 4: „Að ræða ofbeldi kvenna dregur úr alvarleika ofbeldis karla.“

Þetta er röng andstæða. Að viðurkenna að bæði kyn geti beitt ofbeldi veikir ekki baráttuna gegn alvarlegu ofbeldi karla, heldur styrkir hana með því að umræðan byggist á gögnum fremur en hugmyndafræði – sannleikanun frekar en óskhyggju. Rannsakendur Dunedin-verkefnisins leggja ríka áherslu á að nákvæm greining sé forsenda árangursríkra aðgerða.

Ranghugmynd 5: „Ofbeldi er fyrst og fremst siðferðisbrestur, ekki þroskamál.“

Langtímarannsóknir sýna að ofbeldishegðun tengist oft snemmbærum þáttum í þroska, svo sem skertum sjálfsaga, hvatvísi, taugaþroskavanda og erfiðum félagslegum aðstæðum. Þetta á við um bæði kyn. Að líta á ofbeldi eingöngu sem siðferðislegt frávik gerir samfélaginu erfiðara að grípa snemma inn í.

Niðurstaðan

Gögnin kalla ekki á einfaldari umræðu, heldur nákvæmari. Ofbeldi er hvorki eingöngu kynjabundið né kynhlutlaust. Það birtist hjá báðum kynjum en með ólíkum birtingarmyndum og afleiðingum. Að horfast í augu við þá staðreynd er forsenda þess að byggja raunhæfa, réttláta og árangursríka stefnu gegn ofbeldi.

Höfundur er verkfræðingur á eftirlaunum.