Þöggunin sem enginn viður­kennir

Um mörkin á tjáningarfrelsi og þá sem vilja draga þau fyrir okkur

Í fyrstu grein minni um tjáningarfrelsi fjallaði ég um hvers vegna það skiptir máli. Nú kafa ég dýpra í óþægilegu spurningarnar: Hvar liggja mörkin? Hverjum treystum við til að draga þau?

Noam Chomsky orðaði þetta svo: „Ef við trúum ekki á tjáningarfrelsi fyrir fólk sem við fyrirlítum, þá trúum við ekki á það." Þar er kjarninn. Tjáningarfrelsi er ekki til að vernda viðurkenndar skoðanir. Það er til að vernda hinar — þær sem særa, pirra og valda okkur óþægindum.

Þar sem allir eru sammála

Fyrst til að koma í veg fyrir misskilning: Tjáningarfrelsi þýðir ekki að allt megi segja. Klassískt dæmi: Þú mátt ekki hlaupa inn í troðfullt leikhús og öskra „Eldur!" ef enginn eldur er — afleiðingarnar gætu orðið banvænar. Þú mátt ekki hvetja til ofbeldis, dreifa barnaníði, eða bera út lygar sem skaða mannorð annarra. Þessar takmarkanir eru almennt viðurkenndar í lýðræðisríkjum. Þær eru til að vernda aðra — ekki til að þagga niður skoðanir.

En hatursorðræða er annað mál. Þar verða línurnar óljósar.

Þegar ágreiningur verður að „hatri"

Við heyrum mikið um að fagna fjölbreytileikanum. En hvaða fjölbreytileika eigum við að fagna? Öllum fjölbreytileika mannlífsins — eða bara þeim sem er ákveðið fyrir okkur?

Hvað gerist þegar hugtakið „hatursorðræða“ er víkkað út? Hvað ef „ég er ósammála þér“ verður að hatursorðræðu? Hvað ef gagnrýni á stefnu stjórnvalda, spurningar um viðkvæm málefni, eða efasemdir um ríkjandi viðhorf verða að „hatri“?

Tjáningarfrelsi var upphaflega hugsað sem vernd jaðarsettra hópa gegn ríkisvaldinu — rétturinn til að gagnrýna konunga, kirkju og stjórnvöld án þess að sæta refsingu. Einmitt þessi vernd gerði borgararéttindahreyfingum, kvenréttindabaráttu og hinsegin fólki kleift að berjast fyrir réttindum sínum. En á Íslandi sjáum við nú áhugaverða þróun: Af þremur sakfellingum fyrir hatursorðræðu frá 2017 til 2024 eru tvær á grundvelli kæra frá Samtökunum '78. Hópur sem áður nýtti tjáningarfrelsið til að öðlast réttindi er nú helsti kærandinn sem notar ríkisvaldið til að takmarka tjáningu annarra.

Þegar skemmdarverk voru unnin á regnbogafánanum á Skólavörðustíg árið 2023 vakti það réttmæta reiði. En umræðan í kjölfarið sýndi hversu erfitt er að draga línuna: Hvaða skoðanir mega heyrast? Hverjir mega efast? Hvað gerist þegar ósamkvæmum röddum er svarað með þöggun frekar en rökum?

Reynslan sýnir að þegar reynt er að bæla niður skoðanir hverfa þær ekki. Þær fara í felur. Þær safna styrk í skugganum og koma fram á óvæntan og stundum skaðlegan hátt. Bannárin í Bandaríkjunum kenndu okkur þetta: Að banna eitthvað gerir það aðeins meira spennandi og ýtir því neðanjarðar.

Hverjum treystum við?

Þetta er spurningin sem fáir vilja svara: Hverjum er treystandi til að ritskoða? Hverjum er treystandi til að ákveða hvað við megum segja, skrifa og hugsa?

Svarið mitt er einfalt: Engum. Kannski guði aláttugum, öðrum ekki. Við erum öll með ákveðna hlutdrægni, bæði meðvitaða og ómeðvitaða. Sá sem ritskoðar í dag gæti verið ritskoðaður á morgun þegar vindarnir snúast.

Tökum dæmi: Árið 2000 hefði sá sem hélt því fram að OxyContin væri ávanabindandi og Sackler-fjölskyldan væri að búa til hundruð þúsunda fíkla líklega verið ritskoðaður af samfélagsmiðlum fyrir „samsæriskenningar". Í dag vitum við að þetta var satt.

Hversu margar aðrar „rangar" skoðanir eru í raun sannar — en við vitum það bara ekki enn?

Félagslegi dauðadómurinn

Jennifer Sey var framkvæmdastjóri hjá Levi's. Hún sagði af sér árið 2022 eftir að hafa opinberlega gagnrýnt langvarandi lokanir grunnskóla vegna COVID. Upphaflega var hún útskúfuð og slaufuð. Síðar sýndu rannsóknir að hún hafði rétt fyrir sér: Skólalokanir höfðu djúpstæð neikvæð áhrif á börn og unglinga.

Þetta er slaufunin í hnotskurn. Ekki lögleg ritskoðun, heldur félagsleg. Þú missir ekki frelsi þitt, en þú missir vinnuna, vinina og vettvanginn. Áhrifin eru þau sömu: Fólk hættir að segja það sem það hugsar af ótta við afleiðingar.

Þegar félagslegt öryggi er lítið — þegar fólk upplifir ekki að það geti tjáð sig án afleiðinga — þá hættir það að deila. Samfélagið missir mikilvægar raddir. Við lærum ekki af mistökum ef enginn þorir að viðurkenna þau.

Að ásaka og skamma fólk hindrar það ekki í að gera mistök. Það hindrar það í að viðurkenna þau.

Smáþjóðin sem þorir ekki

Við Íslendingar teljum okkur frjálslynda og umburðarlynd. En erum við það í raun? Hversu oft höfum við séð fólk útskúfað úr opinberri umræðu vegna „rangra" skoðana? Hversu oft höfum við sjálf þagað af ótta við viðbrögð?

Í litlu samfélagi eins og Íslandi er félagslegur þrýstingur sterkari en annars staðar. Við þekkjum öll hvort annað. Afleiðingarnar af því að segja eitthvað „rangt" eru persónulegri. Einmitt þess vegna er tjáningarfrelsi jafnvel mikilvægara hér en í stærri samfélögum.

Ef við viljum raunverulegt lýðræði þurfum við að þola skoðanir sem okkur mislíkar. Að móðgast stundum er verðið sem við greiðum fyrir að búa í frjálsu samfélagi. Tilfinningar okkar gætu verið særðar. Taktu þig á og haltu áfram.

Næst gætir þú verið á listanum

Ég er ekki að segja að allt megi segja. Ég er að segja að við þurfum að fara varlega þegar við drögum línurnar. Þegar „hatursorðræða“ verður að alls kyns skoðunum sem okkur mislíkar, þá erum við ekki lengur að vernda fólk — við erum að þagga niður umræðu.

Tjáningarfrelsi krefst þess að við séum tilbúin að þola andstöðu við skoðanir okkar. Að við hlustum á raddir sem fá okkur til að hugsa, ekki bara þær sem láta okkur líða vel. Að við sjáum ágreining sem tækifæri til að læra, ekki sem ógn.

Martin Luther King Jr. sagði: „Þegar öllu er á botninn hvolft munum við ekki minnast orða óvina okkar, heldur þagnar vina okkar."

Þagnið ekki.

Í næstu grein skoða ég hvernig samfélagsmiðlar hafa breytt leikreglum tjáningarfrelsis — og hvað við getum lært af fyrri tæknibyltingum, eins og prentvélinni.

Ásgeir Jónsson er stofnandi og eigandi Takmarkalaust líf ehf. Allar ábendingar á kurteislegum nótum eru velkomnar á info@takmarkalaustlif.is