Dagur líf­fræði­legrar fjöl­breytni 2025

Hvað er líffræðileg fjölbreytni?

Dagur líffræðilegrar fjölbreytni er haldinn hátíðlegur um allan heim í dag, þann 22. maí. En hvað er líffræðileg fjölbreytni? Er einhver munur á líffræðilegri fjölbreytni, lífbreytileika eða líffjölbreytni? Nei, þetta eru allt orð yfir sama hugtakið sem á ensku er biological diversity eða einfaldlega biodiversity. Hugtakið nær ekki einungis yfir allar tegundir lífvera í heiminum heldur einnig breytileika innan tegunda og breytileika í og milli vistkerfa. Það er því ekki bara mikilvægt að bjarga einstaka tegundum úr útrýmingarhættu heldur þarf einnig að hlúa að mismunandi stofnum lífvera og vistkerfunum sjálfum. Það er árangursríkast að bjarga tegundum og stofnum með því að vernda búsvæði þeirra. Á Íslandi eru kannski ekki margar tegundir miðað við nágrannalöndin en sérstakar aðstæður hafa skapað hér tækifæri til hraðrar þróunar fjölbreytni innan tegunda og myndunar nýrra tegunda. Þannig hefur fundist mikill breytileiki hjá bleikjum, hornsíli, birki og víðitegundum svo fátt eitt sé nefnt. Mikilvægt er að ráðast í frekari rannsóknir á líffræðilegri fjölbreytni á Íslandi því ógnirnar eru margar og náttúra Íslands sannarlega þess virði að vernda og nýta af skynsemi.

Biodice og Kunming-Montréal samkomulagið

Samstarfsvettvangurinn Biodice var stofnaður árið 2020 en þar koma saman rannsókna- og þjónustustofnanir, háskólar, sérfræðingar, áhugafólk, samtök og fyrirtæki sem vilja stuðla að aðgerðum og vitundarvakningu um líffræðilega fjölbreytni. Í fyrra vann Biodice að ýmsum verkefnum, bæði innlendum og norrænum, í tengslum við innleiðingu á Kunming-Montréal samkomulagi Samnings Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni(Global Biodiversity Framework –GBF). Í þessu samkomulagi skuldbinda þjóðir heims sig til að hlúa að náttúrunni, vernda hana og endurheimta vistkerfi sem hafa hnignað, með sjálfbæra nýtingu og jafnrétti að leiðarljósi. Þetta samkomulag er að mörgu leyti sambærilegt Parísarsáttmálanum um loftslagsmál og nauðsynlegt er að móta samræmdar aðgerðir sem gagnast bæði loftslaginu og líffræðilegri fjölbreytni.

Líffræðileg fjölbreytni Norðurlanda

VerkefniðLíffræðileg fjölbreytni Norðurlanda fólst í rannsókn á stöðu og aðferðum Íslands, Danmerkur og Finnlands við innleiðingu á GBF. Með því að bera saman þekkingu, rannsóknir og stefnur þvert á norrænu ríkin geta þjóðirnar lært hver af annarri og starfað saman sem gagnast þeim öllum í þessari vinnu. Þrjár vinnustofur voru haldnar, ein í hverju landi, og þar komu í ljós mismunandi áskoranir.

Fyrsta vinnustofa verkefnisins var haldin hérlendis 23. apríl 2024. Komu þar saman fulltrúar úr íslenskri stjórnsýslu til að greina og ræða í víðu samhengi málefni líffræðilegrar fjölbreytni eins og hún birtist í verkefnum hins opinbera. Í hópavinnunni kom fram að líffræðileg fjölbreytni fær takmarkaða athygli í stjórnsýslunni, nema þar sem sérfræðingar í lífvísindum starfa. Þátttakendur lögðu áherslu á mikilvægi samráðs við hagaðila, betra samstarf milli stofnana og samþættingu líffræðilegrar fjölbreytni í alla stjórnsýslu. Einnig var bent á þörf fyrir að tryggja að loftslags- og skipulagsmál styðji við líffræðilega fjölbreytni og að fræðsla og aðgengi að upplýsingum skipta lykilmáli. Lagt var til að setja líffræðilega fjölbreytni í forgang, tryggja fjármagn og stofna fagráð um líffræðilega fjölbreytni til að efla samræmda stefnumótun og alþjóðlega samvinnu. Líffræðileg fjölbreytni hefur almennt ekki verið nægilega samþætt í íslensk lög og stefnur. Innleiðing markmiða GBF er takmörkuð, og ljóst er að Ísland er langt frá því að ná þeim. Greinargerð um þessa vinnustofuer formlega gefin út í dag, á degi líffræðilegrar fjölbreytni ásamt nýju merki Biodice.

Tvær vel sóttar vinnustofur voru haldnar í Finnlandi og Danmörku. Helstu niðurstöður verkefnisins í heild eru þær að þrátt fyrir að Ísland, Finnland og Danmörk séu ólík að mörgu leyti, t.d. hvað varðar náttúrufar og aðild að Evrópusambandinu, standa þau öll frammi fyrir svipuðum áskorunum þegar kemur að vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Sameiginlegar áskoranir eru meðal annars togstreita milli náttúruverndar og atvinnu-/öryggishagsmuna, takmarkaður skilningur á lykilhugtökum og ófullnægjandi stefnur og fjármögnun. Þrátt fyrir þetta eru jákvæð teikn á lofti og vaxandi vitund um málefnið, bæði hjá almenningi og stjórnvöldum. Lokaskýrsla um verkefnið verður gefin út af Norrænu ráðherranefndinni í júní n.k. og niðurstöður þess munu vonandi nýtast stjórnvöldum á öllum Norðurlöndunum við innleiðingu Kunming-Montréal samkomulagsins.

Skilaboð til íslenskra stjórnvalda

Nú þegar Dagur líffræðilegrar fjölbreytni er haldinn hátíðlegur, er kjörið tækifæri til að staldra við og spyrja: Hvert stefnir Ísland? Það er ljóst að vilji og vakning eru til staðar – en til að umbreyta orðum í aðgerðir þarf skýra forgangsröðun, fjárfestingu og stefnu. Stýrihópur umhverfis -, orku- og loftslagsráðuneytisins um gerð stefnu um líffræðilega fjölbreytni vinnur nú að gerð hvítbókar um líffræðilega fjölbreytni. Þá steig umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra mikilvægt skref nýlega með staðfestingu aðildar Íslands að IPBES, milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni og vistkerfisþjónustu (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services). IPBES er alþjóðlegur vettvangur sem sameinar vísindamenn og stjórnvöld með það að markmiði að stuðla að betri ákvörðunum varðandi líffræðilega fjölbreytni og vistkerfaþjónustu. Verkefnin framundan krefjast þverpólitísks vilja, samstarfs og þekkingar. Við þurfum að standa vörð um íslenska náttúru og uppfylla markmið GBF sáttmálans og annarra alþjóðlegra skuldbindinga.

Líffræðileg fjölbreytni er ekki aukaatriði – hún er grunnur lífsins sjálfs. Áhugasöm geta kynnt sér meira um málefni líffræðilegrar fjölbreytni á www.biodice.is.

Höfundar starfa hjá Náttúruminjasafni Íslands við verkefni Biodice