„Konur geta ekki pantað skimun að eigin ósk“ segir landlæknir

Þetta segir í svari landlæknisembættisins við fyrirspurnum Vísis um það hvort Kristján Oddsson, yfirmaður Samhæfingarstöðvar krabbameinsskimana (SKS), hafi heimild til að taka fram fyrir hendurnar á kvensjúkdómalæknum sem vilja láta rannsaka leghálssýni.

Vísir greindi frá því á dögunum að Kristján hefði ákveðið að láta ekki rannsaka leghálssýni konu, þrátt fyrir að kvensjúkdómalæknir konunnar hefði tekið sýni og beðið um rannsókn. Samkvæmt tölvupósti Kristjáns til konunnar hringdi hann í kvensjúkdómalækninn og fór fram á skýringar, þar sem of skammt var um liðið frá því að annað sýni frá konunni var rannsakað.

„Lýðgrunduð skimun er skimun á heilbrigðum konum, þ.e. ekki konum sem eru með einkenni, og framkvæmd eftir fyrirfram ákveðnu kerfi. Hérlendis er farið eftir dönskum leiðbeiningum og er mikilvægt að þeim sé fylgt. Það er mikilvægt að skilja á milli sýna sem tekin eru vegna einkenna og skimunar og ekki á að taka sýni frá heilbrigðum konum oftar en leiðbeiningar kveða á um,“ segir í svari landlæknis.

„Ef kvensjúkdómalæknar eru að taka sýni utan skilgreinds skimunartíma þurfa þeir að gefa upp ástæðu þess en það er gert ráð fyrir því að hægt sé að senda sýni einnig af læknisfræðilegri ástæðu.“

„Konur geta ekki pantað ákveðna rannsókn“

Vísir spurði að því hvort Kristján hefði heimild til að ákveða hvort sýni væru HPV-greind og/eða frumuskoðuð, jafnvel þótt læknar bæðu um annað. Landlæknir svarar þessu ekki beint en segir:

„Hvort skimunarsýni er HPV-mælt eða frumuskoðað fer eftir skimunarleiðbeiningum sem ákveðið hefur verið að fylgja sem og fyrri sögu konunnar. Lýðgrunduð skimun fer eftir ákveðnu kerfi og ekki hægt að panta rannsóknir eftir óskum einstaklings.“

Þetta er ítrekað í svari við þeirri spurningu hvort Kristján geti neitað konum um sýnatöku og rannsókn almennt, til dæmis ef þær óska eftir sýnatöku og rannsókn á heilsugæslustöð.

„Konur geta ekki pantað skimun að eigin ósk heldur er farið eftir fyrirfram skilgreindu skimunarkerfi, þannig hefur það alltaf verið. Þess vegna á ekki að taka sýni hjá konu ef ekki er kominn tími á sýnatöku samkvæmt skimunarsögu konunnar. Það er þá mikilvægt að útskýra fyrir konunni af hverju slíkri beiðni er hafnað. Landlæknir hvetur konur til að kynna sér kosti og ókosti skimunar, sjá t.d. á landlaeknir.is, undir Gæði og eftirlit.“

En er landlæknir sammála þeirri ákvörðun Kristjáns að heimila ekki frumurannsóknir að beiðni kvenna sem falla ekki undir þá hópa sem eiga rétt á frumurannsókn?

„Sama svar og í #3, konur geta ekki pantað ákveðna rannsókn. Aðferð sem notuð er í hverjum aldurshópi byggir á bestu vísindalegu þekkingu.“

HPV-neikvæð krabbamein munu ekki finnast fyrr en einkenni gera vart við sig

Konan sem um ræðir, Bryndís Sigurðardóttir, fór í sýnatöku í maí þar sem henni þóttu svör sem hún fékk úr rannsókn sýnis frá því í janúar ekki traustvekjandi. Þeim bar ekki saman og þá hafði hún greinst bæði með HPV og frumubreytingar í ágúst í fyrra.

Í samtali við Vísi sagðist hún hafa upplifað neitun Kristjáns um að rannsaka nýja sýnið sem refsingu fyrir að hafa haft samband við Samhæfingarstöð krabbameinsskimana og kvartað, meðal annars vegna langs biðtíma eftir niðurstöðum.

Vísir hefur sent Heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu fyrirspurn þar sem meðal annars er óskað eftir upplýsingum um það hvernig heilsugæslan ætlar að fylgjast með því hvort sýni sem eru að koma frá kvensjúkdómalæknum séu skimunarsýni eða einkennasýni.

Bryndís sagði sögu sína fyrst í Facebook-hópnum „Aðför að heilsu kvenna“, sem nú telur um 15 þúsund meðlimi. Í athugasemd við færsluna er vakin athygli á þeirri staðreynd að stór hópur kvenna er nú aðeins HPV-greindur. Athugasemdina skrifar kona sem greindist með hágráðu frumubreytingar þrátt fyrir að vera HPV neikvæð.

Þar sem það er afstaða landlæknisembættisins að konur geti ekki óskað eftir frumurannsókn ef þær tilheyra ekki þeim hóp sem á rétt á slíkum rannsóknum samkvæmt skimunarleiðbeiningum, er erfitt að sjá hvernig tilvik á borð við það sem frá er greint hér að ofan eiga að finnast fyrr en einkenni eru til staðar.

Frumurannsóknir á leghálssýnum eru nú aðeins framkvæmdar í Danmörku, samkvæmt samningi heilsugæslunnar við Hvidovre-sjúkrahúsið, og því einsýnt að konur geta ekki leitað til kvensjúkdómalæknis til að fá frumusýni rannsakað utan skimunarkerfisins.

Engar tölur eru til um tíðni HPV-neikvæðra krabbameina á Íslandi en erlendar rannsóknir benda til þess að tíðnin sé um 5 prósent.