Margar og þéttar greinar í uppgjörstrénu

„Þótt öll þessi mál nú séu morkin og rotin er ekki beint við neinn að sakast. Samfélagið er ekki beint spillt," segir Bragi Kristjónsson, fornbókasali með meiru. Hann segir íslenskt samfélag lítið, tengsl manna mörg og náin ofan í fjölskylduböndin og einkennast af því að hygla hver öðrum.

Bragi hafði orð á því einna fyrstur manna í Kiljunni, bókmenntaþætti Egils Helgasonar í Ríkissjónvarpinu fyrir fáeinum vikum, að ríkisstjórnin ætti að gera ráð fyrir stöðu ættfræðings í teymunum sem rannsaka hrun bankanna í október og mál því tengdu.

„Það var jú spilling þegar Jón Baldvin [Hannibalsson] lét Ingólf Margeirsson hafa 40 flöskur af rauðvíni fyrir afmælið sitt. Þeir voru pólitískir samherjar," bendir Bragi á en útilokar ekki að það hafi verið vinargjöf. „Það er svo erfitt að þekkja mörkin," segir hann.

Bragi stendur enn við orð sín um að ríkisstjórnin ráði einhvern sem þekki tengslin í samfélaginu. Hefði það verið gert strax í upphafi hefði mátt spara bæði tíma og peninga. Hann bendir á rannsókn endurskoðunar- og ráðgjafarfyrirtækisins KPMG á Glitni máli sínu til stuðnings. KPMG er reyndar umsvifamikið endurskoðunarfyrirtæki og skrifaði sömuleiðis undir reikninga Samsonar eignarhaldsfélags, kjölfestufjárfestis Landsbankans.

Líkt og bent hefur verið á er Sigurður Jónsson, forstjóri KPMG, faðir Jóns Sigurðssonar, forstjóra Stoða (áður FL Group), stærsta hluthafa Glitnis. Rannsóknin hafði staðið yfir í tvo mánuði þegar bent var á fjölskylduböndin. KPMG sagði sig frá rannsókninni í kjölfarið.

Líkt og Bragi bendir á liggja tengslin víða í íslensku samfélagi. Fjölskyldutengslin eru þar nánust en á eftir koma ýmsar aðrar leiðir, þar sem leiðir skarast í lífi lykilpersóna í íslensku banka- og efnahagslífi því sem margir kalla Nýja Ísland. Mýmörg dæmi eru um að viðkomandi hafi stundað saman íþróttir í æsku og síðar á lífsleiðinni, tekið saman þátt í æskulýðsstarfi eða gengið saman menntaveginn. Þá hafa eðlilega margar lykilpersónur í Nýja Íslandi starfað saman hvort heldur er í bankageiranum í Gamla Íslandi eða á öðrum sviðum.

Sem dæmi var Árni Tómasson, nú formaður skilanefndar Glitnis, áður bankastjóri Búnaðarbankans. Líkt og bent var á skömmu eftir bankahrunið í október ávítti Fjármálaeftirlitið (FME), sem nú hefur umsjón með vinnu hans, Árna fyrir brot á bankalögum á vordögum 2003. Í byrjun sama árs hafði Kauphöllin reyndar beitt bankann sem Árni stýrði févíti vegna brota á flöggunarreglum. Árni sagði á þeim tíma að hann hefði fylgt lögfræðiáliti. Hann hætti störfum mánuði síðar.

Yfirlögfræðingur Búnaðarbankans á þeim tíma var Ársæll Hafsteinsson. Hann situr nú í skilanefnd Landsbankans. Þar hóf hann störf í viðamiklum fólksflutningum banka á milli um svipað leyti og Árni hætti hjá Búnaðarbankanum.

Ársæll gerði ásamt fleirum starfsmönnum Landsbankans kaupréttarsamninga, sem hann innleysti í í mars í fyrra. Þeir fengu hlutina á genginu 3,12 krónur á hlut en seldu á rúmlega tíu sinnum hærra verði.

Fleiri meðlimir skilanefnda bankanna tengjast fyrirtækjunum sem þeir ýmist vinna í að gera upp eða viðskiptavinum þeirra með einum eða öðrum hætti. Rúmur helmingur skilanefndarmanna er fyrrum starfsmenn bankanna sem þeir sjálfir vinna nú að gera upp. Aðrir eru endurskoðendur sem tengjast hluthöfum hinna bankanna, en þó í sumum tilvikum helstu eigenda þeirra banka sem þeir gera nú upp.

Þá liggja greinarnar víðar í félagsstarfi, svo sem í tengslum við íþróttaiðkun. Sem dæmi um það er formannsseta Steinars Þórs Guðgeirssonar, formanns skilanefndar Kaupþings í stjórn íþróttafélags Fram. Gjaldkeri Fram er Stefán Hilmarsson, fjármálastjóri Baugs.

Þá tengjast margar af lykilpersónum í íslensku efnahagslífi eins og það lítur út eftir bankahrunið í gegnum nám, ekki síst háskólapólitíkina.

Háskólapólitíkin hefur um áratugaskeið, eða allt frá stofnun Háskóla Íslands, þótt ágætis æfingasvæði fyrir þannig þenkjandi stúdenta sem rækta með sér þá drauma að vilja láta að sér kveða þegar komið er út í hversdagsleika fullorðna fólksins. Aðrir eru svo einfaldlega framagjarnari en samnemendur þeirra, nú eða bera hag þeirra fyrir brjósti.

Mörg mektarmenni þjóðarinnar hafa mótast á leiksviði háskólapólitíkurinnar, svo sem Thor Thors, einn sona Thors Jensen, sem var formaður Stúdentaráðs á þriðja tug síðustu aldar, Agnar Klemens Jónsson, síðar sendiherra, um áratug síðar, og Geir Hallgrímsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, borgarstjóri og síðar forsætisráðherra, sem vermdi formannssæti Vöku veturinn eftir seinni heimsstyrjöld. Aðrir nafntogaðir einstaklingar í formannsstóli Stúdentaráðs í seinni tíð sem tengjast íslensku efnahagslífi í dag eru svo þau Össur Skarphéðinsson iðnaðarráðherra sem sat þar veturinn 1976-77 og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir utanríkisráðherra sem tók við kyndli samflokksmanns síns árið eftir. Hvort þau hafi spáð í sætaskipan þeirra beggja þrjátíu árum síðar skal ekki fjölyrt um hér.

Til gamans má geta að tveimur árum eftir að Ingibjörg stóð úr formannsstólnum settist í hann Stefán Jóhann Stefánsson, í nafni vinstrimanna, nú ritstjóri í Seðlabankanum. Samtíða honum var lykilmaður í íslenskum stjórnmálum í dag að stíga sín fyrstu skref. Sá er Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri grænna.

Í sæti Stefáns næsta vetur settist svo Finnur Ingólfsson, síðar ráðherra Framsóknarflokksins, seðlabankastjóri um tíma og einn arkitektanna að einkavæðingu Búnaðarbankans, nú Kaupþings. Þá var hann einn af stærstu hluthöfum Icelandair Group og félögum sem tengdust gamla Sambandinu með einum eða öðrum hætti. Seta hans í Stúdentaráði var í nafni Umbótasinna, sem síðar sameinaðist Félagi vinstrisinna undir merkjum Röskvu.

Tæpum áratug síðar settust tveir háskólastúdentar sem nokkuð hefur kveðið að upp á síðkastið í formannsstólinn. Það voru jafnaldrarnir Jónas Fr. Jónsson, forstjóri Fjármálaeftirlitsins, sem sat í Stúdentaráði í nafni Vöku veturinn 1989 til 1990, þá 23 ára, og Sigurjón Þ. Árnason, fyrrverandi forstjóri Landsbankans, sem sat í nafni sömu hreyfingar næsta vetur á eftir.

Krókurinn beygðist snemma hjá Jónasi Fr. en árið 1989 setti hann sig upp á móti því að Stúdentaráð ætti hlutabréf í útvarpsfélaginu Rót, sem Stúdentaráð tók þátt í að stofna tæpum tveimur árum fyrr þegar Félag vinstrimanna og umbótasinnaðra stúdenta sat í ráðinu. Vökuliðar, sem voru í minnihluta þá, voru frá upphafi mótfallnir fjárhagslegri aðild Stúdentaráðs í rekstrinum og var félaginu slitið í tíð Jónasar með sextán atkvæðum Vöku gegn tólf atkvæðum Röskvu, sem þá samanstóð af miðju- og vinstriflokkunum í háskólapólitíkinni og komin í minnihluta.

Af Sigurjóni var það að frétta að hann virðist hafa gefið sig allan í háskólapólitíkina og stóð ásamt öðrum að ýmsum hagsmuna- og þjóðþrifamálum, svo sem notkun á endurunnum pappír, bættum dagvistunarmálum og uppbyggingu stúdentagarða fyrir háskólanemendur í Vatnsmýrinni undir yfirskriftinni: „Stúdentahverfi 2000". Þótt þessar fyrirætlanir hafi hljómað eins og hver önnur framtíðarmúsík árið 1991 varð raunin önnur eins og sjá má við mýrina.

Aðrir sem setið hafa í formannsstóli Stúdentaráðsins hafa sömuleiðis látið talsvert að sér kveða á opinberum vettvangi síðustu ár en einn þeirra landaði borgarstjórastólnum til skamms tíma. Sá heitir Dagur B. Eggertsson. Þá var heimspekingurinn Björgvin G. Sigurðsson, nú viðskiptaráðherra, ritstjóri Stúdentablaðsins á árabilinu 1997 til 1998.

Þótt ekki sé ætlunin að halla á aðra í upptalningunni mun framtíðin ein skera úr um hvar viðkomandi lenda í sögubókum. Þeir myndu hvort eð er liggja undir radar ættfræðinga. Eða svo vitnað sé til Braga á ný: „Ættfræðingarnir eru ekki í neinum fertugum og yngri."

Að öðrum ólöstuðum er listi Vöku á níunda og tíunda áratug síðustu aldar athyglisverður en þar á listum eru margar af lykilpersónum í íslensku efnahagslífi Nýja Íslands.

Þannig var Jónas Fr. gjaldkeri stjórnar Vöku veturinn 1987 til 1988 en varaformaður árið eftir. Formaður stjórnar Vöku á sama tíma var Lárentsínus Kristjánsson, nú formaður skilanefndar Landsbankans. Lárentsínus var nokkuð í fréttum í fyrra þegar fjárfestingarfélagið Gnúpur lenti í hremmingum eins og frægt er orðið.

Mun fleiri bankamenn bættust í stjórn Vöku eftir því sem nær dró nútímanum. Illugi Gunnarsson, nú þingmaður sjálfstæðismanna, var ritari veturinn 1989-90. Í stjórninni veturinn 1991 til 1992 sat ungur maður sem átti eftir að láta að sér kveða örfáum árum síðar. Það var Hreiðar Már Sigurðsson, síðast forstjóri Kaupþings, þá gjaldkeri, sem hélt um buddu Vöku. Hann var þá 21 árs. Tæpur mánuður er síðan hann fagnaði 38 ára afmælinu.

Eru þá aðeins fáeinir stjórnarmenn upp taldir sem hafa látið að sér kveða í framvarðarlínu íslensks efnahagslífs síðustu ár.

Erfitt er að átta sig á stjórnarsetum manna á öðrum listum en Vöku. Þetta félag lýðræðissinnaðra stúdenta hefur í gegnum tíðina staðið sig með eindæmum vel að halda öllu til haga er varðar stjórnarmenn.

Öðru máli gegnir um aðra flokka skólans, svo sem Félag vinstrimanna, Umbótasinna og aðra eldri flokka.

Hér hefur ekki verið ætlunin að birta tæmandi lista yfir tengsl allra lykilpersóna í því umróti sem riðið hefur yfir íslenskt samfélag heldur einungis að vekja athygli á þeim. Þau eru án nokkurs efa mun fleiri.

Líkt og Bragi Kristjónsson benti á í upphafi greinar eru tengsl manna hér á landi algeng og gjarnan bundin fjölskyldu- og vinaböndum. Næsta ómögulegt sé því að koma í veg fyrir að leiðir manna skarist ekki á einhvern hátt. Þó verði að hindra að einstaka menn hagnist umfram aðra af slíkum tengslum.

Með þetta á bak við eyrað væri nær að kalla stöðuna sem komin er upp Litla Ísland en það nýja.