Eru ríkis­skulda­bréfa­sjóðir öruggir?

Fjöldi Íslendinga ávaxtar sparifé í ríkisskuldabréfum. Sumir kaupa stök bréf og geyma þau á vörslureikningi, margir fjárfesta í ríkisskuldabréfasjóðum og nær allir eiga ríkisskuldabréf óbeint í gegnum lífeyrissjóðinn sinn. Það er ágætt að hafa í huga að þetta eru meira og minna sömu skuldabréfin, útgefin af íslenska ríkinu.

Hvað eru sjóðir?

Sjóðir eru jafn misjafnir og þeir eru margir. Allir eiga þeir það þó sameiginlegt að vera hugsaðir sem sameiginleg fjárfesting fjölda fjárfesta. Einstaklingur leggur sparifé sitt inn í verðbréfasjóð með því að kaupa í honum hlutdeildarskírteini. Sjóðstjóri ber svo ábyrgð á að koma fénu fyrir í fjárfestingum eða sparnaðarleiðum, innan þeirra marka sem fjárfestingarstefna sjóðsins leyfir (sú stefna er aðgengileg á vef sjóðastýringarfyrirtækisins). Ríkisskuldabréfasjóðir eru því væntanlega með þá stefnu að fjárfesta einkum í ríkisskuldabréfum, en blæbrigðamunur getur þó verið á þeim, til dæmis á hlutfalli verðtryggðra og óverðtryggðra bréfa.

Eru sjóðir öruggir?

Sjóðir sem bankarnir bjóða eru yfirleitt reknir af sérstökum sjóðastýringarfyrirtækjum. Ýmist eru það ótengdir samstarfsaðilar eða dótturfyrirtæki. Sem dæmi má nefna að Íslandsbanki býður sjóði Íslandssjóða, Landsbankinn sjóði Landsbréfa, Kvika sjóði Kviku eignastýringar og Arion sjóði Stefnis. Hver sjóður er svo rekinn á sérstakri kennitölu af sjóðastýringarfyrirtækinu. Með þessu er reynt að koma fyrir að vandræði hjá móðurfélagi eða sjóðastýringarfyrirtæki hafi það bein áhrif á einstaka sjóði.

Árangur sjóðsins fer eftir ávöxtun undirliggjandi eigna og áhætta hans endurspeglar áhættu þeirra eigna. Því er öryggi sjóða mjög misjafnt. Sjóður sem fjárfestir í áhættusömum eignum er áhættusamari en sjóður sem fjárfestir í áhættulitlum eignum. Þar að auki mætti telja til áhættu líkur á mistökum við stjórnun sjóðsins, skattabreytingum og öðru sem erfitt getur verið að meta, svo sem mögulegu inngripi opinberra aðila.

Það þarf þó að greina á milli þess hvort sjóðurinn sé öruggur gagnvart falli banka eða hvort virði sjóðsins geti lækkað, en það er ekki alveg sama spurningin. Ríkisskuldabréfasjóður getur verið aðskilinn rekstri bankans en samt lækkað í virði ef vextir breytast eða aðstæður á markaði versna.

Voru ríkisskuldabréfasjóðir öruggir í hruninu?

Þegar markaðir hrundu haustið 2008 lækkaði gengi margra sjóða. Lækkunin var þó afar misjöfn og endurspeglaði áhrif hrunsins á þau bréf sem inni í sjóðunum voru. Þannig lækkuðu íslenskir hlutabréfasjóðir mun meira en sjóðir sem fjárfestu bæði í íslenskum og erlendum hlutabréfum. Fyrirtækjaskuldabréfasjóðir lækkuðu líka talsvert en ekki ríkisskuldabréfasjóðir.

Hvers vegna lækkaði gengi þeirra ekki? Vegna þess að þrátt fyrir allt sem hér gekk á stóð íslenska ríkið skil á greiðslum af þeim skuldabréfum sem í sjóðunum voru. Það er ekki þar með sagt að fullkomlega útilokað sé að ríki geti lent í vandræðum með að greiða af sínum skuldum, eins og eigendur skuldabréfa Argentínu, Grikklands og fleiri landa þekkja. En það þarf verulegt áfall til.

Eru sjóðsbréfin þá örugg?

Ríkisskuldabréf þykja almennt á meðal öruggustu fjárfestinga sem völ er á. Við skulum samt ekki gleyma því að þau geta sveiflast í verði og ríkisskuldabréfasjóðir því líka. Sjóðum fylgir þó ákveðið öryggi, sem skiptir máli þegar sparifé er ávaxtað. Með eignadreifingu er fjárfest í nokkrum skuldabréfum eða fjölda bréfa og er dreifingunni ætlað að draga úr áhættu og sveiflum. Þá sinnir sjóðstjóri eftirliti með safninu, greiðslum er endurfjárfest og almennt eru viðskipti með verðbréfasjóði nokkuð þægilegri og einfaldari en með stök skuldabréf.

Ég get ekki lofað því að ríkisskuldabréfasjóðir yrðu 100% öruggir við fall banka eða annað áfall. En ef spurt er hvar sparifé sé líklegt til að vera í nokkuð góðu skjóli þegar bankar lenda í klandri er erfitt að finna mörg öruggari skjól en dreifðan sjóð sem fjárfestir í skuldabréfum ríkisins. Það þýðir þó ekki að gengi sjóðsins geti ekki lækkað, það getur það sannarlega og því er gott að kynna sér vel eðli skuldabréfa áður en fjárfest er í þeim.