„Bók­mennta­legir palla­dómar frá mér ekki mikils virði“

Svo það sé sagt hér strax í upphafi er þessi 600 síðna doðrantur einkar læsilegur sem er langt í frá sjálfgefið þegar um er að ræða yfirlitsrit á borð við Líf í bókum en svo heitir sagan sem Halldór ritar. Mál og menning gefur út.

Við vöðum beint í vélarnar og spyrjum Halldór, sem svo vek vill til að kenndi undirrituðum á sínum tíma í bókmenntafræðinni, hvernig honum hafi eiginlega dottið þetta í hug og hvað hann hafi verið lengi að vinna bókina?

„Þetta er dálítið góð spurning. Upphafið held ég að hafi nú verið útvarp. Ég gerði einhverja þætti með honum Þresti Helgasyni um útgáfu á þeim tíma sem ég var útgefandi á síðustu öld, eða á síðasta fjórðungi 20. aldar. Þá fór maður að endurlifa eitt og annað sem maður hafði pælt í og hugsað um. Svo fékk ég fyrirspurn frá Þýskalandi hvort ég myndi vilja skrifa svona inngangsbók fyrir þá um íslenska bókmenntasögu.“

Íslendingar vita annað og meira en Þjóðverjar

Halldór skrifaði fyrir Þjóðverjana og fór sú vinna að mestu fram í kóvíd, hann hafði ekkert skárra að gera að sögn.

„Og ég hafði gaman af því. Ég hafði verið að kynna íslenskar bókmenntir í Þýskalandi og svolítið flækst inn í þau mál. Svo líður tíminn, hún kom út 2024 og ég svona horfði á þetta og hugsaði með mér: Væri ekki sniðugt að gera þetta handa Íslendingum líka?“

Halldór taldi þá að það yrði að mestu þýðingarvinna en fljótlega kom á daginn að það reyndist hinn mesti misskilningur.

„Auðvitað vita Íslendingar allt annað en Þjóðverjar vita. Ég þurfti að taka tillit til hvað hefði komið út á þýsku, þannig að þetta er önnur bók og verður að segjast umtalsvert lengri. En það var gaman að gera þetta og eigum við ekki bara að segja tvö ár svo ég klári að svara spurningunni?“

Íslensk bókmenntasaga hefur verið rituð áður, ekki satt?

„Jú, hún hefur verið rituð nokkrum sinnum og maður náttúrulega hafði mikið gagn af því. Á sínum tíma gaf Mál og menning, og ég var „involveraður“ í það, út stóra bókmenntasögu, fimm bindi þykk og það er geysilegt uppflettirit. Svo eru ekki nema nokkur ár síðan það kom bókmenntasaga hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi; tvö stór bindi og þetta er hvort tveggja ríkulega myndskreytt. En svona textabók sem einn höfundur skrifar, ég held ekki að hún hafi komið á íslensku síðan bara Stefán Einarsson skrifaði bókmenntasögu 1962 eða eitthvað svoleiðis.“

Var lengi yfirstrumpur í Mál og menningu

Halldór segir að hvað þessa bók varði sé ekki um hópverkefni að ræða, og það skiptir máli í þessu samhengi.

„Þetta er bara einn maður og ég skrifa þetta svolítið út frá mínu sjónarhorni. Ég leyfi mér stundum líka bara að vera persónulegur og segja hvað ég haldi að lifi í bókmenntum og svo framvegis. Þetta var þrælskemmtilegt. Ég meina, ég er búinn að vera í þessu alla ævi meira eða minna.“

Og mér skilst að bókin sé ekki einu sinni komin til landsins enn sem komið er?

„Nei, nei, hún kemur ekki fyrr en einhvern tíma upp úr miðjum október.“

Mál og menning gefur út en þar varst þú lengi aðalmaðurinn?

„Já, ég var yfirstrumpur þar þannig að mér finnst ágætt að þetta komi út þar. Þetta fer hringinn. Stóra málið var að koma þessu heim og saman einhvern veginn. Ég er voða glaður að þú segir þetta læsilegt af því að þetta er hugsað fyrir áhugafólk um bókmenntir, ekki háskólanema þó að þeir megi að sjálfsögðu lesa þetta en bókin er ekki skrifðu á einhverjum fræðilegum forsendum eða neinu slíku.“

Hægri menn kunni ekki að reka bókaútgáfu

Halldór segist einfaldlega hafa haft gaman af því að segja þessa sögu; hvernig íslenskar bókmenntir þróuðust, hversu mikillar sérstöðu þær njóta og ýmsu öðru sem maður ekki skilur í íslenskri bókmenntasögu.

Ég kallaði þig einn helsta mafíósa íslensks bókabransa áðan, vitaskuld í hálfkæringi því mafíósar eru ekki nokkuð sem maður tengir við bókabransann í neinni alvöru. En það má nefna að einhvern tíma rákumst við Andrés Magnússon, sá mikli frjálshyggjupostuli, á þig á bar. 

Þetta var á velmektarárum Máls og menningar og þú tættir Andrés í þig og skammaðir hann; sagðir eitthvað á þá leið að hægrimenn hefðu aldrei kunnað að reka bókaútgáfu.

„Mér hefur ekki þótt það leiðinlegt.“

Nei, og ég fylgdist með mínum gamla kennara tæta frjálshyggjumanninn í sig á hans eigin heimavelli. Sem er merkileg staðreynd útaf fyrir sig, hægri mönnum hefur ekki tekist vel til að reka bókaútgáfu. 

Krassandi millifyrirsagnir

En ég rek augun í að millifyrirsagnir bókarinnar eru einstaklega krassandi: „Holdsveika höfuðskáldið“, „Skuggafífl og þokuþjónar“, „Blefken sá fúli lygapyttur“ og „Nefið á Matthíasi Jochumssyni“. Það mætti áfram telja, það er talsverður leikur í þessu?

„Já, þetta er auðvitað viljandi gert. Þótt þú sért höfundur þá geturðu ekki afnumið stöðuna í þér sem útgefandi. Sem ég var náttúrulega lengi. Og hvernig á ég að fá fólk til þess að líta á margra síðna kaflann um Matthías Jochumsson? Allir fara að hugsa um hérna þjóðsönginn og auðvitað skrifa ég líka um hann. En ég skrifa líka um það að afi minn hitti einu sinni Matthías Jochumsson og sagði mér frá því. Og það eina sem festist mér í hug sem unglingi á þeim tíma var: „Nefið á honum var svo stórt að hann þurfti að færa það til til þess að geta drukkið kaffi.“ Og þetta er sú mynd um Matthías Jochumsson sem mér festist í huga.“

Halldór segir þetta lið í að taka bókmenntirnar niður á jörðina.

„Þú ert líka bara að gera þær að þætti mannlífsins. Kannski er það þetta sem fyrir manni vakti allan tímann? Af hverju í ósköpunum eiga Íslendingar þessa bókmenntahefð? Hvernig stendur á því? Það var held ég sá ágæti sagnfræðingur Gunnar Karlsson sem taldi þetta saman. Á 13. öld skrifuðu Íslendingar sem nemur 11.000 blaðsíðum af frásögnum á móðurmáli sínu. Þetta gerði engin önnur Norðurlandaþjóð.“

Íslendingar hafa verið ritóðir beinlínis?

„Já, þeir eru það. Gamlir fræðaþulir í bæði Danmörku, Saxo hinn gamli og sömuleiðis munkur að nafni Theodoricus í Noregi, þeir skrifa sögu sinna konunga og sinna þjóða og hafa Íslendinga sem heimildarmenn og tilgreina þá sérstaklega. Þetta er strax um 1200. Þannig að Íslendingar hafa verið mjög uppteknir af sögum. Svo einhvern tímann fyrir langa löngu, bara þegar ég var í bókmenntafræðinni, las ég grein eftir Pál Skúlason heimspeking heitinn sem var mér mjög minnisstæð og var um þetta, hvernig Íslendingar hefðu fundið sér stað í heiminum með sögum.“

Bændur flugust á

Halldór segir að menn hafi ýmsar aðferðir andspænis því að finna sér samastað í tilverunni aðrar en þær að segja sögur.

„Þú getur verið í trúarbrögðum og þú getur verið í þungum heimspekikerfum og abstrakt hugsun eins og Þjóðverjar og margir aðrir úr þessari Mið-Evrópuhefð. En við segjum sögur og með sögum þá finnum við okkur stað í tilverunni og reynum að skýra ýmislegt. 

Það hefur náttúrulega alltaf fylgt mannkyninu að skýra hluti með sögum. Goðsagnirnar, núna eru allir farnir að pæla í þeim aftur og Grikkjunum. En Íslendingar gera þetta greinilega í miklum mæli því að það sérkennilega við 13. öldina er að þetta eru ekki sögur um aðalsfólk og kónga. Það er alveg rétt sem Guðjón sagði, þetta eru bændur sem flugust á. Þetta bændafólk á Íslandi sem er í alla vega rullu í Íslendingasögunum og maður er að pæla í því svolítið. Af hverju gerist þetta?“

Halldór segir að tíunda megi ýmsar skemmtilegar kenningar í þessu samhengi.

„Það geta verið keltnesk áhrif. Það getur verið sú einkennilega og merkilega staða sem er að við þekkjum sögu okkar frá upphafi. Svona aðeins sagnfræðilegri skýringar eru líka þær að við áttum friðsamlega kristnitöku. Það þýðir að ýmislegt úr heiðnum minnum lifir náttúrulega í þessum sögum og var tekið með. Allt getur þetta verið en mér leið samt pínulítið eins og þegar ég hafði skrifað ævisögu Halldórs Laxness og ég ætlaði að skýra fyrir mér af hverju hann skrifaði hana og eyddi í það 800 síðum án þess að hafa neitt svar. Menn geta sett fram ýmsar tilgátur og skemmt sér yfir þeim. En það sem við vitum er að þetta voru Íslendingar sem voru að gera þetta og umfram sínar nágrannaþjóðir.“

Þekktist ekki að alþýðumenn settust við skriftir

Læsi, sögur, rímur … allt þetta skiptir miklu máli.

„Hugsaðu þér til að mynda Tyrkjaránið. Það var farið með fólk alla leið til Alsír. Tyrkir höfðu að vísu ekkert með þetta að gera en þar var það selt á þrælamarkaði. Það var einn gamall prestur í hópnum. Gamall er afstætt, hann var yngri en við. Nema þeir eru að spá í hvaða gagn þeir geti haft af honum og ákveða að senda hann til Kristjáns fjórða Danakonungs og láta hann kaupa Íslendingana lausa. Ólafur Egilsson heitir hann og fer af stað í ógurlega ferð og upplifir allt mögulegt á leiðinni. Hann sér til að mynda glugga í fyrsta skipti með gleri.“

Og Ólafur fer til Kristjáns fjórða sem var búinn að eyða öllum sínum peningum í stríð við Svía og hjálpaði ekki neitt.

„Þá fer hann heim til Íslands og hvað gerir hann? Hann skrifar ferðasögu. Og hann er sennilega fyrsti Vestur-Evrópumaðurinn sem lýsir lífinu í því sem þeir kölluðu Barbaríið, í þessum Barbaríkjum sem voru þarna, í Alsír og fleiri löndum. Þar til dæmis lýsir hann því hvernig konur voru búnar og ýmsum svona hversdagslegum hlutum. Þetta höfðu menn ekki gert. Tuttugu eða þrjátíu árum síðar skrifar Jón Ólafsson Indíafari sína ævisögu. Og líklega er hann eini maðurinn í risastórum her Kristjáns IV sem nokkurn tíma skrifaði, að minnsta kosti eini óbreytti hermaðurinn sem nokkurn tímann skrifaði til dæmis lýsingar á kaupmönnum. Þetta var bara ekki svona hjá mörgum öðrum þjóðum, að alþýðumenn settu niður og skrifuðu.“

Ólæsi á Íslandi horfið um 1800

Óhjákvæmilega verður bókmenntasagan öðrum þræði Íslandssaga, enda erfitt að slíta þetta tvennt í sundur.

„Jú, mér veittist það erfitt. Líka bara af því þetta eru svo áhugaverðir hlutir sem eru að gerast. Þú veist, siðaskiptin og breytingin sem verður þá eða einveldið, Kópavogsfundurinn frægi sem við öll lærðum í skóla; þar áttu menn að hafa staðið grátandi að skrifa undir díl. Nýrri sagnfræði bendir til þess að svo hafi ekki verið. Það var flugeldasýning og almennt gaman. 

Brynjólfur biskup Sveinsson var þarna. Og ef hann grét, þá grét hann út af örlögum Ragnheiðar dóttur sinnar, sem er viðfangsefni skáldsagna, miðilsbóka, óperu og ég veit ekki hvað. Oft sækjum við viðfangsefni í söguna okkar.“

Þú leggur upp með rannsóknarspurningu: Hver er leyndardómurinn á bak við íslenska bókmenntasögu og/eða bókmenntir? Og ef við styttum okkur leið: Hvert er svarið við þessari spurningu?

„Þetta var það eina sem við höfðum til þess að átta okkur á okkur í heiminum. Við áttum enga stóra hefð í öðrum listgreinum. Við áttum enga stóra heimspekihefð. Þetta var sú hefð sem við áttum. Og strax á sautjándu öld var læsi orðið mjög útbreitt og um 1800 var ólæsi nánast horfið. En ef þú ferð til Evrópu, stórra hluta Evrópu á millistríðsárunum, þá er læsi þar innan við 25 prósent. Þannig að læsi og það að finna sig í texta, búa til sögu um eitthvað sem þú hefur heyrt, þú máttir alltaf búa til sömu og sömu söguna, það hefur fylgt okkur frá seinni hluta 12. aldar.“

Sama sagan sögð aftur og aftur með tilbrigðum

Þetta atriði varðar sjálfsvitund þjóðarinnar að verulegu leyti. En voru menn sér meðvitaðir um þetta þá, þessa sérstöðu?

„Ég er ekki alveg viss um hversu meðvitaðir menn voru um það. Sko, þegar þú sérð Saxo gamla, danskan sagnfræðing frá árinu 1200, geta sérstaklega um það hvað Íslendingar séu vel að sér í sögum, þá bendir það til þess að menn hafi verið meðvitaðir að minnsta kosti um sagnagleði og að það að vilja varðveita minni.“

Halldór segir þetta einskonar minnisvinnu.

„Íslendingum er ljóst að þetta hafi þeir gert. En þessi meðvitund sem við tengjum við þetta, kannski þjóðernishyggja og einstaklingshyggja og svona, þetta er átjándu og nítjándu aldar fyrirbæri. Þess vegna fannst mér líka mikilvægt að átta sig á því að til dæmis orðið einstaklingur kemur fyrst fyrir í Fjölni 1837. 

Orðið frumlegur er í ritdómi, eða krafa um frumleika, þó að það sé ekki orðað þannig. Þau eru í ritdómi Jónasar Hallgrímssonar um Sigurð Breiðfjörð. Þú veist, það er ýmislegt sem við tengjum bókmenntum, að þær eigi alltaf að finna sér ný viðfangsefni og nálgast þau í nýrri átt en svo var ekki í mörg, mörg hundruð ár. Þú bara máttir mjög gjarnan skrifa um sko sömu sögu aftur og núna, ríma hana eða setja hana í eitthvað annað slíkt form.“

Höll fyrir horn af einhyrningi

Þetta rekur þú allt samviskusamlega í bókinni; ferð yfir Íslendingasögur, dróttkvæði, helgikvæði og þetta allt og svo segirðu að það hafi orðið skýr skil í kringum aldamótin 1400 í íslenskri bóka- og sagnagerð. Íslensk sagnaritun, að frátöldum riddarasögum, lagðist að miklu leyti af og bókagerð fór heldur hrakandi. Hin skrifandi stétt hrundi?

„Já, þetta er fyrri hluti 15. aldar sem þetta gerist. Frá þeim tíma eru miklu, miklu færri handrit varðveitt heldur en á seinni hluta sömu aldar. Svo ná Íslendingar sér aftur á strik. Það sem gerist er auðvitað að svartidauði kemur hingað með 50 ára seinkun frá Evrópu og mörg önnur skil verða á þessum tíma. 

Við glötuðum til dæmis málsamfélaginu við Noreg. Við höfðum náttúrulega sko staðið í bókaútflutningi bæði á 13. og 14. öld. Það voru skrifuð handrit alveg sérstaklega handa Noregskonungum og svona fyrirmennum þar.“

Miklar lofgjörðir.

„Ýmsar. Við vorum reyndar bara hafðir í því Íslendingar að koma þarna og flytja þessar lofgjörðir og máttum meira að segja gera það undir dróttkvæðum hætti sem enginn annar notaði. En þetta málsamfélag hrynur. Við missum líka tengslin við Grænland.

Eru þau tengsl mikilvæg í þessu samhengi?

„Já, mjög. Maður getur séð það á ýmsu því sem bæði Helgi Guðmundsson á sínum tíma og Bergsveinn Birgisson hafa fengist við. Það voru mikil verslunarsamskipti við Grænlendinga. Menn voru að kaupa dýravöru þaðan. Dýrasta varan og sú sem er skemmtilegast að segja frá, þótt ég viti nú ekki hversu miklu máli hún skipti í hagkerfinu, var náttúrulega að menn seldu náhvalstennur sem einhyrningshorn. Einhyrningahorn á þessum tíma voru þannig að Elísabet fyrsta borgaði með heilli höll fyrir eitt slíkt horn.“

Að náhvalstennur hafi verið seldar sem einhyrningshorn rímar vitaskuld vel við frásagnargleði Íslendinga. Halldór segir að margt komi til en á móti kemur að yngri sagnfræðingar hafi bent á að öll þessi hnignunarkenning milli 1400 og 1800 sé stórlega orðum aukin.

„Íslenskir bændur höfðu það bara ekkert verra en danskir bændur og fleira mætti nefna. Athyglisverðar kenningar hafa komið fram um þetta. En frá menningarlegu sjónarmiði þá er ansi mikið áfall sem verður þarna um aldamótin 1400, sem kannski skýrist af öðru heldur en bara þróun bókmennta.“

Ævisögulegar aðferðir við bókmenntagreiningu

Ég hnaut um eina setningu í þessari bók sem stuðaði mig svolítið, sannast sagna, því hún er á skjön við ýmsar teoríur sem ég hef hallast að: „Ég hef alltaf hneigst til sögulegrar og ævisögulegrar aðferðar í bókmenntarannsóknum, frá því ég hóf nám í þeim fræðum fyrir margt löngu.“ (Bls. 101). Eru ekki bókmenntaverk sjálfstætt fyrirbæri og ber að skoðast sem slík? Ég hef kvartað undan þessu, til dæmis bókmenntaanalýsu Kolbrúnar Bergþórsdóttur og Egils Helgasonar: Það er alltaf verið að reyna að finna hina raunverulegu manneskju í verkinu. Ef höfundur skiptir sér of mikið af verki, er það ekki svolítið eins og tengdapabbi sé að skipta sér af rekkjubrögðum dóttur sinnar?

„Nei, það er alveg rétt að þegar höfundar hafa sent frá sér bækur þá er það auðvitað eins og að hafa sent barn út í heiminn. Túlkun hennar og lestur er ekki nokkuð sem þú getur breytt sem höfundur eða staðið vakt yfir því hvernig sé verið að túlka. 

En ég er nú meira að reyna að horfa á þetta hinum megin frá. Sem lesandi þá hef ég haft þessa tilhneigingu. Og ég er reyndar nokkuð viss um að ég hafði hana ekki þegar ég kenndi þér á sínum tíma. Þetta er kannski seinni tíma sjálfsréttlæting. Þegar þú hefur varið mörgum árum í að skrifa ævisögur höfunda, þá aðhyllast ég þá kenningu að það varpi ljósi á það sem þeir hafa skrifað.“

En þetta er ekki endanleg skýring.

„Nei, þetta er ekki hin endanlega rökfærsla, en að hún varpi ljósi á það að ég verð eiginlega bara sóma míns vegna að segja það, þótt það sé örugglega hérna ekki eitthvað sem ég hef aðhyllst frá öndverðu.“

Menn skrifaðir úr bókmenntasögunni

Að öðru, ég minnist þess þegar Listasaga Íslands var gefin út undir ritstjórn Ólafs Kvarans fyrir einhverjum tuttugu árum að þá upphófst mikið fár og menn urðu argir, það er þeir sem ekki voru nefndir til sögunnar og meðal þeirra sem vildu taka þykkjuna upp. Ég rek augun í að í eftirmála ertu að reyna að girða fyrir þetta og hefur orð um að fjölmargir séu ekki nefndir til sögunnar?

„Já. Þetta hefur gerst í fyrri bókmenntasögum þeim sem ég nefndi hér áðan og er ofureðlilegt. Segjum að þú hafir eytt ævi þinni í að skrifa bækur og svo kemur fram svona rit. Og sumt, eins og til dæmis að þetta sé stóra bókmenntasaga menningar- eða bókmenntafélagsins og nánast af þeirri stærð að vera uppflettirit og þú ert ekki þar! Er búið að úrskurða þig út úr bókmenntasögunni? Og ég skil þetta mætavel.“

Og Halldór vísar til reynslu sinnar sem útgefandi; hann hefur unnið með mörgum höfundum.

„Og hvað gera höfundarnir? Þeir eru að heyja eins manns stríð alla daga. Þetta er „one mans warfare“. Þeir verða að stóla á sjálfa sig og svo sjá þeir þetta og verða auðvitað grútsárir. Þess vegna reyni ég aðeins að girða fyrir þetta í lokin. Hér er hins vegar munur. Listasagan var gerð með miklum opinberum styrkjum og var svona dálítið listasagan með ákveðnum greini. Hugmyndin var að koma sem allra mestu til skila. Þetta er eins manns verk og ég er bara að segja söguna eins og hún horfir við mér.“

Halldór segir hins vegar að fráleitt sé að hann sé að fella bókmenntasögulega palladóma um unga höfunda.

„Ég nefni marga bara vegna þess að hvers virði er bókmenntasaga sem vekur ekki áhuga á bókmenntum? Þú verður að hafa einhvern sem segir: Heyrðu, hérna er að koma nýtt fólk og gaman að lesa það.“

Hvernig persónur skáldsagna verða hlálegar

Halldór segir að hér muni um tímann, hina bókmenntasögulegu fjarlægð.

„Þú þarft að fara aftur á 20. öld. Ég get sagt til dæmis hvað ég held að lifi af verkum Gunnars Gunnarssonar. Ég get reynt að meta bókmenntasögulega stöðu Kristmanns eða Svövu Jakobsdóttur og eitthvað slíkt. En hitt vildi ég bara hafa sagt við þá sem ekki eru: Þeir sem þarna eru nefndir frá síðustu 30–40 árum hafa orðið á vegi mínum við lestur. Ég er ekki að úrskurða hverjir lifi og hverjir ekki frá þeim tíma. Til þess skortir mig fjarlægð á þá.“

Já, við deilum ekki um smekk. En hér er önnur tilvitnun í bókina sem mér finnst skondin. Þú vitnar til Bakhtins og ert að tala um veruhátt eða kjarna skáldsögunnar: „Skáldsagan sem slík er írónían, hinn alvitri sögumaður sér persónur oft úr fjarlægð. Þær vita minna en við lesendur og verða fyrir vikið oft svolítið hlægilegar.“ Þetta er skemmtileg sýn?

„Já, þetta er svolítið, sko, hér er verið að tala um hefðbundna skáldsögu. Já. En ef þú sérð þessa stóru skáldsögu frá nítjándu öld, Dickens eða eitthvað, eða Jane Austen. Já, Tolstoj. Þá er alltaf einhver kómedía við þetta, vegna þess að þú ert að horfa úr fjarlægð í gegnum augu hins alvitra höfundar á fólk sem er pínulítið eins og í þögulli bíómynd. Hérna verður allt spaugilegt af því þessi fjarlægð er til staðar og þú veist hvað er að fara að gerast.“

Halldór merkasti höfundur 20. aldarinnar

Halldór tekur fram að ekki sé þar með sagt að um sé að ræða einhverjar gamansögur.

„En það er þessi, þessi íronía, ákveðin stighæðni sem liggur svolítið í öllum skáldsögum en er til dæmis ekki í hetjukvæðum og ekki í mörgum Íslendingasögum þó að henni bregði líka þar fyrir.“

Þú ritaðir merka ævisögu Halldórs Kiljans Laxness og ég fór að gamni í nafnaskrá. Þetta snýr að þessum eilífa debatti sem hefur kannski sljákkað í að undanförnu, hvor sé betri, Þórbergur eða Laxness? Og ég sá að Þórbergur er nefndur fjórtán sinnum en Laxness um 50 sinnum. Má draga einhverjar ályktanir út frá þessu?

„Þessi rígur var nú meira frá okkar tíð, Jakob.“

Tjahh, maður finnur enn fólk sem finnst mikilvægt að segja að Þórbergur hafi nú verið betri – brjálaðir Þórbergsskeggjar?

„Já, ég veit alveg hvernig þetta er. Frá mínum bæjardyrum séð er Halldór okkar merkasti höfundur á 20. öld. Ég ætla ekkert að skrifa mig fram hjá því eða tala mig fram hjá því. Hluti af því hvers vegna mér finnst gaman að hafa hann með mér á 20. öldinni er sú staðreynd að hann lifði þá alla. Hann tók þátt í öllum þessum bardögum 20. aldar, þessari miklu hugmyndabaráttu. Og hann skipti um skoðun.

Þórbergur var pólitískt þröngsýnn

Halldór segir að Kiljan hafi speglað 20. öldina í þessum 60 bókum sem hann skrifaði.

„Og 20. öldin, sem er kölluð öld öfganna, hún hefur alltaf bara heillað mig. Halldór Laxness er miklu meiri króníkumaður hennar en Þórbergur. Þórbergur er, sem er alveg stórmerkilegt líka en bara önnur pæling, króníkumaður sjálfsins. Hann er að segja af sér og hans merkustu bækur eru í raun og veru mjög sjálfhverfar þó að þær spegli til dæmis Suðursveitina líka og þessa hluti.“

Halldór segir hið mikla framlag Þórbergs í til að mynda Bréfi til Láru var þetta, að geta skrifað kafla sem heitir „Þegar ég var óléttur“, og geta gert eitthvað með sjálfan sig sem ekki hafði verið gert áður. 

„Og auk þess sem hann er náttúrulega bara pólitískt þröngsýnn líka. Þú veist, hann gat aldrei snúið baki við sínum sovétsósíalisma. En það breytir ekki neinum styrk sumra af hans bókum, en ég gengst við því,“ segir Halldór um dálæti sitt á Laxness.“

Bókamarkaður í öldusjó

En er bókamarkaðurinn að breytast?

„Já, hér er hlutur sem ég hef pælt lengi í. Það hafa orðið miklar breytingar. Ég reyni svolítið, minnugur þess að hafa líka bara staðið á gólfinu og selt bækur, að ná í skottið á því hvað hefur verið að gerast í gegnum árin.“

Halldór segist ekki vilja rekja þetta allt frá 1200, heldur bara síðasta fjórðungi 20. aldarinnar.

„Þá verða mikil tíðindi. Mér finnst svolítið eins og bara sáttmáli rithöfunda við lesendur hafi verið styrktur og efldur að nýju og við sjáum þarna bæði með listaskáldunum vondu í Háskólabíói, með launasjóði rithöfunda, með þýðingarsjóði, með ýmsu svona sem er að gerast þá. Þá verður rosalegur uppgangur á íslenskum bókamarkaði á síðustu 20 árum 20. aldar. Alistair MacLean er ekki lengur aðalbókin og svo framvegis. Íslendingar taka við þessu.“

Krimminn lengir í hengingarólinni

Og Halldór nefnir að um aldamótin taki íslenski krimminn við sér en hann hafði ekki verið stór bókmenntagrein á Íslandi fram til þess tíma og á því eru ýmsar skýringar sem Halldór fer yfir í Líf í bókum.

„En svo kemur heilmikið áfall. Og ef við horfum kannski frá 2010 sirka eða, og svona næstu tíu ár, þá dregst sala prentaðra bóka saman um næstum helming! Þetta verður mikið áhyggjuefni og allt þetta sem menn hafa verið að ræða líka um læsi og svo framvegis er svolítið tengt því. Á móti kemur síðan hljóðbókin. Og hún samanlagt gerir það að verkum að fólk er kannski jafnvel að „lesa“ fleiri bækur núna en áður, en við getum kallað það að lesa í gegnum eyrun.“

Ég á nú mjög erfitt með það.

„Svolítið leiðinlegt að segja þetta við þig, Jakob, en það er svolítið aldurstengt.“

Viltu hætta að klína þessum aldursfordómum þínum á mig!

„Ókei.“

Þjóðin forsmáir sitt nóbelsskáld

Halldór segir að það sem þarna gerist hverfist að einhverju leyti um tækninýjungar.

„Snjallsíminn kemur. Þessi tæki geta miðlað þessu. Á mjög stuttum tíma hefur hljóðbókin orðið þannig, ef ég bara vitna í Forlagið þar sem ég þekki vel til, að yfir 60% af öllum bókum sem fólk tekur til sín (asnalegt að segja neytir) eru hljóðbækur. Prentaða bókin er komin í talsverðan minnihluta. Það sem mér finnst rétt vera að gerast núna er að botninum er náð. Mér sýnist þetta vera komið í ákveðið jafnvægi þannig að prentbókin sé ekki meira á niðurleið en orðið er. Og svo í þessu litla samfélagi gerist það að merkileg frétt birtist í Morgunblaðinu um að allir séu hættir að lesa Laxness, allir skólar.“

Bíddu, bíddu, eru ekki allir hættir að lesa Morgunblaðið?

„Ekki þessa frétt. Hún fór víða.“

Já, fyrirgefið mér, Hádegismóar.

„Þetta verður til þess að það verður svona hálfgert Laxnessæði. Nú eru allir að fara að lesa hann aftur og þjóðin fékk móral yfir því að hafa ekki verið nógu dugleg að lesa.“

Og skammast sín öðrum þræði fyrir að hafa forsmáð sitt Nóbelsskáld.

Afturhvarf til munnlegrar frásagnarlistar

Um svipað leyti birtist sams konar frétt um Íslendingasögurnar. 

„Við sáum þetta síðast gerast rétt í kringum hrunið og eftir hrunið. Þá fóru menn allt í einu að hugsa: „Eigum við ekki einhver önnur verðmæti? Sko, er ekki eitthvað annað sem við höfum átt?“ Og þá sá maður afturhvarf til bókmenntanna. Ég held að við séum svolítið að lifa þá tíma núna líka og þá skiptir ekki öllu hvort þú ert að hlusta á þær eða lesa þær. Gleymum því ekki að framan af voru íslenskar bókmenntir munnlegar.“

Þú færir að einhverju leyti rök fyrir því að þetta sé einhvers konar afturhvarf til þess tíma bara. Erum við þá komin í fullan hring?

„Maður gæti velt því fyrir sér. Hugsaðu þér öll hlaðvörpin sem fólk er að hlusta á. Eitt er sem allir vita sem fást við bókmarkað og er vandamál. Þetta gefur ekki nóg af sér. Höfundarnir fá ekki nóg út úr þessu og svo framvegis. En hitt er bara að horfa á þessa hlið, að hlusta og heyra sögu sagða. Er það ekki bara upphafið að okkar eigin bókmenntum?“

Konurnar sækja fram í skáldskapnum

Er einhver íslensk skáldkona ónefnd í bókinni?

„Jájá.“

Sko, það sem ég er að fara með þessu er að mér finnst þú leggja lykkju á leið þína víða til að koma konum að – reyndar við hvert tækifæri? (Nú verð ég sjálfsagt stimplaður sem óforbetranleg karlremba en það verður að hafa það.)

„Nei, ég tek því ekki þannig. En þegar þú skrifar svona samantekt þá viltu auðvitað hafa eitthvað fram að færa sem ekki hefur staðið í öllum uppflettiritum. Og þessar bókmenntasögur á 20. öldinni, ég er ekki að tala um þessar nýjustu, voru auðvitað mjög karllægar. 

Þú veist, Sigurður Nordal gefur út mjög mikið notaða lestrarbók frá 1924 um íslenskar bókmenntir 1400 til 1900 og þar er engin kona í fyrstu útgáfu, ef ég man það rétt. Þannig að maður á að leggja lykkju á leið sína vegna þess. Ég vildi líka gá að því af því við vorum að tala um bókamarkaðinn, þú veist, hverjir skrifa? Hverjir lesa? Og um hvað má skrifa?“

Halldór segir að samhliða eigi sér stað merkileg þróun.

„Þegar maður tekur tillit til þess hvernig konurnar smám saman stíga á sviðið er gaman að fylgja þeim eftir og gaman að halda þeim til haga. Alveg eins og ég reyni að halda til haga utangarðsfólki og ég reyni að halda til haga, þú veist, fyrstu hommunum sem skrifa bækur um þann veruleika af því að hann hafði aldrei verið á dagskránni. Og þetta er auðvitað líka eitthvað sem bókmenntasaga verður að sýna. Hún verður að sýna hvað má vera viðfangsefni bókmennta, hverjir stjórna því og hvernig það gerist. Svo sjáum við náttúrulega núna að mikill meirihluti lesenda er konur og meira að segja ég spurðist fyrir hjá Rithöfundasambandinu.“

Að taka gleraugun af nefinu

Og Halldór segir að það hafi komið á daginn að meirihluti félagsmanna þar eru konur. Sko, þú ert ekki mikið að flækja þig í bókmenntakenningum í bókinni en er hægt að merkja eitthvað sérstakt sem er í gangi núna? Við gætum kannski nefnt póstmódernisma sem það síðasta sem nefna má sem einhvers konar ráðandi stefnu. Hvaða stefna myndi vera ríkjandi núna?

„Sko, akkúrat núna? Það er erfitt að átta sig á þessum bókmenntastefnum. Já, akkúrat núna ríkir gríðarleg fjölbreytni. Þú veist, þú getur tekið tímann fyrst eftir stríð og þá eru atómskáldin ákveðinn samnefnari. Svo koma skemmtilegir sögumenn og það má finna þar ákveðna samnefnara, töfraraunsæi og svo framvegis. Stundum þegar ég horfi á þetta núna þá finnst mér allt vera í gangi í einu.“

Íslendingar eru nú að sögn Halldórs farnir að fást við ýmsar bókmenntagreinar sem hér hafa varla sést áður.

„Vísindaskáldsögur eða ýmis tilbrigði af framtíðardystópíum og framtíðarsögum sem núna fá mikla athygli, hvort sem það er Sigríður Hagalín eða Nína Ólafsdóttir og svo framvegis. Þannig að ég sé ekki þessa einu stóru línu á síðustu tuttugu árunum, svo ég segi það nú bara heiðarlega.“

Nei, það er kannski eðli samtímans, maður verður, eins og áðurnefndur Páll Skúlason sagði í fyrirlestri, að taka gleraugun af nefinu til þess að geta lýst þeim?

„Þú þarft fjarlægðina. Þess vegna segi ég að einhverjir bókmenntasögulegir palladómar um þetta eru ekki mikils virði. Af því fjarlægðin er ekki komin. Og kannski, þú veist, ef við sitjum hér aftur eftir 50 ár, sem ég vona náttúrulega, þá munum við segja: „Nei, það var alveg augljóst að á þessum tíma var þetta að gerast.“ En bókmenntasagan er sía. Hún er sía tímans, þannig að þegar frá líður sjáum við að þetta var það mikilvægasta sem þarna var gert.“

Bókmenntirnar bjuggu til sjálfsvitund okkar

Hvenær sérðu fyrir þér að næsta bókmenntasaga verði skrifuð eða þú ert kannski bara búinn með þennan pakka?

„Nei, nei, nei. Sko, stóra málið í þessu er að það þarf alltaf nýja túlkun á bókmenntunum vegna þess að bókmenntirnar bjuggu til sjálfsvitund okkar, mótuðu hugsun okkar og alltaf öðru hverju þarf einhver að stíga fram og líta þær öðrum augum en fyrri tími hefur gert.“

En hefurðu áhyggjur af stöðunni? Þú ert að tala um að þetta sé að breytast svona yfir í munnlega geymd og vísar í því sambandi til hljóðbókanna. Er ekki svo að sala á bókum sé að dragast saman og hljóðbókaneysla vegur ekkert þar upp á móti?

„Þetta getum við sagt að hafi verið staðreynd síðustu 10 ára. En ég held að þessi þróun hafi numið staðar. Ég til dæmis tek eftir því að það er mjög mikill áhugi á barnabókum, prentuðum barnabókum. 

Þannig að það er fólk að lesa fyrir börnin sín eða barnabörn sín og svo framvegis. Og einhvern veginn, ég veit ekki hvort það fylgir því að hafa verið íslenskur bókaútgefandi en ég er óbilandi bjartsýnismaður með það. Ég hef miklu meiri áhyggjur af þróuninni í heiminum en þessu.“

Rétt í lokin, þú sagðir að þú legðir ekki áherslu á að bókin færi á leslista hjá kennaranum. Sérðu fyrir þér að þessi bók muni seljast?

„Ég sé aldrei neitt fyrir mér um það. Alltaf þegar maður reyndi að spá í þetta, líka sem útgefandi, þá skjátlaðist manni. Þú veist, það var alltaf eitthvað annað – sem betur fer. Það er hið dularfulla við bókamarkaðinn. En það sem ég vona er bara að venjulegt áhugafólk um bókmenntir geti lesið bókina sér til gagns og gamans, ekki kannski í heilu lagi því eins og þú hefur nefnt þá er þetta gríðarlega langt, en það geti fundið þarna eitthvað sem varpar nýju ljósi á verk sem hafa skipt þá máli í lífinu.“