Samsköttun hjóna – allt annar hlutur?

Fyrir tæpu ári skrifaði ég hér á Vísi um þá ákvörðun stjórnvalda að afnema heimild hjóna og sambúðarfólks til samnýtingar skattþrepa. Ég gagnrýndi þá meðal annars þann málflutning að hér væri einfaldlega um sérstaka skattaívilnun fyrir tekjuhæsta fólk landsins að ræða.

Tilefni þess að ég rifja þetta upp nú er umræða sem varð á Facebook-síðu Þórðar Snæs Júlíussonar, framkvæmdastjóra þingflokks Samfylkingarinnar, í kjölfar nýlegrar greinar hans um skattamál. Í umræðunni var því haldið fram að samsköttun hjóna hefði verið felld niður. Þórður Snær mótmælti því harðlega og sagði:

„Samsköttun hjóna var sannarlega ekki felld niður. Það er lygi.“

Í áframhaldandi orðaskiptum skýrði hann afstöðu sína nánar:

„Það er hins vegar búið að fella niður samnýtingu skattþrepa. Það er allt annar hlutur.“

Þarna finnst mér ástæða til að staldra við. Það er rétt hjá Þórði Snæ að samsköttun hjóna hefur ekki verið afnumin í heild sinni. Hjón eru enn samsköttuð að ýmsu leyti og millifæranlegur persónuafsláttur stendur til dæmis áfram. En er samnýting skattþrepa í raun „allt annar hlutur“ en samsköttun hjóna?

Hvað er samsköttun?

Hjón eru samkvæmt meginreglu tekjuskattslaga sjálfstæðir skattaðilar. Frá þeirri meginreglu hafa hins vegar lengi gilt mikilvægar undantekningar sem taka mið af þeirri fjárhagslegu samstöðu sem hjúskapur felur í sér. Ónýttur persónuafsláttur getur til dæmis færst milli hjóna. Hjón bera einnig, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, ábyrgð á skattgreiðslum hvors annars. Og fram að nýlegri lagabreytingu gátu hjón einnig samnýtt skattþrep að ákveðnu marki. Samnýting skattþrepa var því ekki öll samsköttun hjóna. En hún var einn þáttur hennar. Það er þess vegna ónákvæmt að segja að samsköttun hjóna hafi verið afnumin með öllu. En það er ekki síður ónákvæmt að láta eins og afnám samnýtingar skattþrepa hafi ekkert með samsköttun hjóna að gera.

Þetta er ekki „allt annar hlutur“.

Hvað var eiginlega samnýtt?

Hér skiptir máli að lýsa reglunni rétt.

Samnýtingin kom til álita þegar annar makinn var með tekjur í þriðja og efsta skattþrepinu en hinn makinn fullnýtti ekki svigrúm sitt upp að mörkum þess þreps. Þá var, innan lögbundins hámarks, heimilt að skattleggja hluta tekna tekjuhærri makans sem annars hefðu fallið í þriðja skattþrep með skatthlutfalli annars þreps. Tekjulægri makinn þurfti hins vegar ekki sjálfur að vera með tekjur í öðru skattþrepi. Hann gat verið í fyrsta þrepi eða jafnvel haft mjög litlar tekjur og samnýtingin engu að síður komið til álita. Það sem skipti máli var ónýtt svigrúm hans upp að mörkum þriðja þreps og það hámark sem lögin settu samnýtingunni.

Þetta er mikilvægt. Annars er hætta á að lesandinn fái þá mynd að úrræðið hafi fyrst og fremst snúist um tvö hátekjuhjón þar sem annað var í efsta skattþrepi og hitt í því næsta. Sú mynd segir ekki alla söguna.

Hvað segja hjúskaparlögin?

Áður en lengra er haldið er gagnlegt að skoða hvernig íslensk lög líta almennt á fjárhagslegt samband hjóna. Í 46. gr. hjúskaparlaga segir einfaldlega:

„Hjón bera sameiginlega ábyrgð á framfærslu fjölskyldunnar.“

Í næstu grein er síðan tekið fram að framfærsluframlög hjóna geti falist í peningagreiðslum, vinnu á heimili eða öðrum stuðningi við fjölskyldu og að framlögin skiptist milli hjóna eftir getu þeirra og aðstæðum. Í lögskýringargögnum með hjúskaparlögunum er þessi hugsun skýrð enn frekar. Þar er sérstaklega tekið fram að maki sem vinnur á heimili en ekki utan þess sé ekki fremur framfærður af hinum makanum en öfugt. Þetta er mikilvægt grundvallarsjónarmið. Löggjafinn lítur ekki svo á að aðeins sá maki sem aflar hærri peningatekna leggi sitt af mörkum til framfærslu fjölskyldunnar. Framlag hins getur birst með öðrum hætti.

Þegar kemur að skattaskuldinni

Þessi hugsun hverfur heldur ekki þegar kemur að skattkerfinu. Hjón geta sem fyrr segir nýtt ónýttan persónuafslátt hvors annars. En þau geta einnig borið ábyrgð á skattgreiðslum hvors annars.

Hæstiréttur hefur skýrt hugsunina að baki þeirri samábyrgð með afar athyglisverðum hætti. Hún byggist á því að tekjum hjóna sé að mestu varið til sameiginlegra þarfa þeirra og barna þeirra í samræmi við framfærsluskyldu beggja.

Þarna vaknar nokkuð augljós spurning. Ef fjárhagsleg samstaða hjóna réttlætir að þau geti borið ábyrgð á skattaskuldum hvors annars, hvers vegna er þá svo fráleitt að sama fjárhagslega samstaða hafi áhrif á útreikning skattanna? Þegar ríkið byggir samábyrgð hjóna á fjárhagslegri samstöðu þeirra er að minnsta kosti ekki sjálfgefið að sú sama samstaða sé með öllu óviðkomandi við útreikning skattanna.

Þá koma hin 7 prósentin

Þórður Snær færir síðan umræðuna yfir á þá sem nutu samnýtingarinnar. Hann segir að afnumin samnýting skattþrepa hafi kostað ríkissjóð 2,8 milljarða króna á ári og farið „einvörðungu til þeirra sjö prósent landsmanna sem voru með hæstu tekjurnar“.

Það er mikilvægt að vera nákvæmur hér. Fyrir þeirri fullyrðingu eru gögn að því er varðar þann maka sem nýtti skattþrep hins. Sá einstaklingur þurfti eðli málsins samkvæmt að vera með tekjur í efsta skattþrepi.

En þar er verið að mæla einstaklinginn, ekki fjölskylduna.

Samkvæmt upplýsingum sem fram hafa komið á Alþingi nýttu um 14.500 einstaklingar heimildina við álagningu vegna tekna ársins 2024. Þar kemur jafnframt fram að rúmlega helmingur tekjulægri makanna var í sjöundu tekjutíund eða ofar. Tæpur helmingur var því fyrir neðan sjöundu tekjutíund. Það kemur ekki á óvart. Samnýting skattþrepa varð einmitt virk vegna mismunar á tekjum hjóna. Þess vegna er ekki nóg að skoða tekjur þess maka sem meira þénar, staðsetja hann meðal tekjuhæstu einstaklinga landsins og láta þar við sitja.

Tekjuhærri makinn er ekki fjölskyldan.

Fjölskyldan sem hverfur úr tölfræðinni

Í fyrri grein minni um þetta mál sagði ég frá manni sem hafði samband við mig eftir útvarpsviðtal. Hann og eiginkona hans eiga þrjú börn. Tvö þeirra glíma við fötlun. Aðstæður fjölskyldunnar höfðu leitt til þess að eiginkonan vann minna en eiginmaðurinn meira. Fjölskyldan hafði getað nýtt samnýtingu skattþrepa til að lækka heildarskattbyrði sína. Eiginmaðurinn kann að teljast til tekjuhárra einstaklinga. En segir það alla söguna um fjárhagslega stöðu fimm manna fjölskyldu þar sem annað foreldrið hefur dregið úr atvinnuþátttöku vegna umönnunar tveggja fatlaðra barna?

Auðvitað ekki. Eitt slíkt dæmi segir vitaskuld ekki til um samsetningu hópsins í heild, en það sýnir hvers vegna tekjur tekjuhærri makans einar nægja ekki til að lýsa öllum fjölskyldunum sem um ræðir.

Dæmin geta verið fleiri. Annað hjóna getur dregið úr vinnu vegna umönnunar barna. Annað getur veikst, misst vinnu eða farið í nám. Hjón geta einfaldlega skipt með sér verkum þannig að annað verji meiri tíma í heimili og fjölskyldu en hitt meiri tíma í tekjuöflun. Það er einmitt slík verkaskipting sem hjúskaparlögin viðurkenna þegar þau segja að framlag til framfærslu fjölskyldunnar geti bæði falist í peningagreiðslum og vinnu á heimili.

En þau eiga eignir

Þórður Snær bendir einnig á að hópurinn sem naut samnýtingarinnar hafi miklar fjármagnstekjur og eigi mun meiri eignir en aðrir, í sumum tilvikum mörg hundruð milljónir króna. Slíkar hóptölur kunna að vera réttar og skipta máli við mat á dreifingaráhrifum reglunnar. Þær segja þó ekki einar og sér hvers vegna tekjumunur er innan einstakra heimila eða hvernig eignir þeirra eru samsettar.

Fólk getur átt íbúðarhúsnæði sem hefur hækkað mikið í verði og því átt umtalsverða hreina eign á pappír. Það segir lítið um verkaskiptingu innan heimilisins eða hvers vegna tekjur hjónanna eru ólíkar. Og það er ekki augljóst hvers vegna fjármagnstekjur hópsins í heild eigi að ráða úrslitum þegar rætt er um hvort skattkerfið taki tillit til mismunandi launatekna hjóna og sameiginlegrar framfærsluskyldu þeirra.

Einstaklingurinn eða fjölskyldan?

Þarna liggur að mínu mati hin raunverulega pólitíska spurning. Á skattkerfið að líta á hjón alfarið sem tvo sjálfstæða einstaklinga þegar kemur að tekjuskatti, óháð verkaskiptingu þeirra og sameiginlegri framfærsluskyldu? Eða er eðlilegt að skattkerfið taki að einhverju marki mið af því að hjón reka sameiginlegt heimili, bera sameiginlega ábyrgð á framfærslu fjölskyldunnar og geta skipt með sér tekjuöflun, heimilisstörfum og umönnun? Fyrir báðum sjónarmiðum má færa rök. Stjórnvöld hafa valið að færa skattkerfið lengra í átt að einstaklingsskattlagningu með því að afnema samnýtingu skattþrepa. Það er pólitísk ákvörðun sem stjórnvöld hafa fullan rétt á að taka og verja.

Fyrir einstaklingsskattlagningu má færa málefnaleg rök. Hún getur verið gagnsærri og dregið úr því að skattaleg staða annars makans ráðist af tekjum hins. Einnig hefur verið bent á áhrif slíks fyrirkomulags á atvinnuþátttöku tekjulægri maka og kynjaskiptingu á vinnumarkaði. En þau sjónarmið gera samnýtingu skattþrepa ekki að „allt öðrum hlut“ en samsköttun. Þau eru þvert á móti rök fyrir því að breyta einum þætti hennar.

En þá skulum við ræða þá ákvörðun sem slíka.

Þá ætti að ræða breytinguna sem stefnumótandi val, fremur en að afgreiða hina fyrri lögfestu skipan sem „glufu“. Ekki gefa í skyn að samnýting skattþrepa hafi verið ótengd samsköttun hjóna. Og ekki láta tekjur tekjuhærri makans einar og sér segja alla söguna um fjárhagsstöðu fjölskyldunnar.

Allt annar hlutur?

Ég get því tekið undir með Þórði Snæ að það er ónákvæmt að segja að samsköttun hjóna hafi verið afnumin með öllu. En ég get ekki tekið undir að samnýting skattþrepa sé „allt annar hlutur“. Hún var einn þáttur í kerfi sem tók mið af fjárhagslegri samstöðu hjóna. Sá þáttur hefur verið afnuminn. Aðrir standa enn. Og já, þeir einstaklingar sem nýttu ónýtt skattþrep maka síns voru tekjuháir. Það lá í eðli reglunnar. En sá einstaklingur er ekki einn í skattalegu tómarúmi. Á bak við hann er maki. Oft eru þar börn. Þar er fjölskylda þar sem fólk skiptir með sér tekjuöflun, heimilisstörfum, umönnun og öðrum skyldum með mismunandi hætti.

Íslensk hjúskaparlög viðurkenna þessa staðreynd.

Skattalögin gera það enn að hluta.

Þess vegna er samnýting skattþrepa ekki „allt annar hlutur“.

Hún snýst á endanum um sömu grundvallarspurninguna og samsköttun hjóna hefur alltaf snúist um:

Að hvaða marki á skattkerfið að líta á hjón sem einstaklinga - og að hvaða marki sem fjölskyldu?

Höfundur er lögmaður.