„Bakkus nær ekki þeim verstu af okkur, virðist helst velja þá bestu“

Karl Th. Birgisson andaðist aðfaranótt miðvikudagsins 16. september, 62 ára að aldri, eftir að hafa átt við veikindi að stríða undanfarin ár. Karl var þekktastur fyrir störf sín í fjölmiðlum, starfaði sem blaðamaður og ritstjóri á Pressunni, Mannlífi, Eyjunni og Herðubreið, auk þess sem hann ritaði pistla fyrir ýmsa fjölmiðla og stýrði um árabil hinum vinsælu útvarpsþáttum Orð skulu standa á Rás 1.

Karl var menntaður stjórnmálafræðingur, hafði mikinn áhuga á stjórnmálum og starfaði meðal annars fyrir Bandalag jafnaðarmanna á yngri árum, síðar var hann aðstoðarmaður Jóns Baldvins Hannibalssonar fjármálaráðherra og svo var hann framkvæmdastjóri Samfylkingarinnar upp úr aldamótum.

Fjölmargir samferðarmenn Karl hafa minnst hans með hlýju á samfélagsmiðlum og ritað um hann falleg minningarorð.

Maður orðsins og maður rökfræðinnar

Jóhann Hlíðar Harðarson, fréttamaður og túlkur, kynntist Karli fyrst þegar þeir voru börn á áttunda áratugnum og urðu þeir síðan hluti af góðum félagsskap drengja sem hélt hópinn síðasta aldarfjórðunginn. Jóhann minnist Vilmundarmannsins Karls með hlýhug og rifjar meðal annars upp þegar Karl vatt sér upp að honum í Hollywood í byrjun árs 1983.

„Sæll félagi, við þekkjumst ekkert. En ertu ekki tiltækur í framboð fyrir okkar mann Vilmund í Alþingiskosningunum í vor?“ hafi Karl sagt við hann í biðröðinni í Hollywood það árið. „Þetta voru ekki fyrstu kynni okkar Kalla. Hann vissi hins vegar að ég brann fyrir nýtt og betra samfélag, samfélag sem við unga fólkið sáum að Vilmundur boðaði. Ég hafði hins vegar ekki sjálfstraustið hans Kalla og sagði pent nei,“ skrifar Jóhann.

„Hin fyrstu kynni okkar voru í KFUM á Amtmannsstígnum í kringum 1973. Við strákarnir í gallabuxum, flestir kannski í KR-treyju, eða bara einhverju öðru, en ekki Kalli. Nei takk, Kalli var, 10 ára gamall í blazer-jakka með silfurklút. Og horfði á okkur hina með svipnum: „Hvað er ég að gera með þessum hænsnum?“.“

„Svo hófust hin síðari kynni. Um síðustu aldamót. Í góðum félagsskap drengja sem haldið hafa hópinn í aldarfjórðung. Og reglulega heyrði maður og sá þennan svip: „Hvað er ég að gera með þessum hænsnum?“ Því Kalli var öðrum mönnum greindari og fyndnari. Og ef honum fannst einhver fyndinn, þá hló hann. Lágt. Mjög lágt. Og svo sagði hann eitthvað eiturfyndnara,“ skrifar Jóhann.

„Hann var maður orðsins og maður rökfræðinnar. Við héldum áfram að vera Vilmundarmenn með þá sömu réttlætiskennd sem rak okkur á fjörur Vilmundar í árdaga. Síðustu árin hringdi hann stundum seint um nætur til að tala. Oftast um fátt, sem ekkert. Það var fátt ósagt og hann hafði misst neistann. Ekki gáfurnar, bara neistann. Hvíl í friði Vilmundarmaður.“

„Blíður og hrjúfur í senn“

„Karl Th. Birgisson var skemmtilegur samferðamaður. Víðlesinn, vel menntaður, glæstur og fjölhæfur. Blíður og hrjúfur í senn,“ skrifar Stuðmaðurinn Jakob Frímann Magnússon um Karl.

„Ritstýrði fjölmiðlum um árabil. Skóp síðan ásamt Kormáki og Skildi hina fágætu menningarhreyfingu Skálkaskjól í Reykjavík þar sem hann hélt fast um stjórnvölinn þá haldin voru hagyrðingakvöld, Þorrablót, Vorblót, efnt til veiðiferða og reiðtúra, starfræktur karlakór og fjölþættar skemmtidagskrár jafnan vel útfærðar. Þá stýrði Karl einhverjum skemmtilegasta og óvenjulegasta útvarpsþætti síðari ára á RUV - Orð skulu standa- og gerði þáttinn síðar að litríkum menningarkvöldum í Þjóðleikhúskjallaranum og víða um land,“ skrifar hann.

„Ég slóst í för með honum sem píanóleikari á nokkrum slíkum, bæði innan bæjar og utan og lék m.a. undir hljómprúðum söng hans. Söngrödd Karls var karlmannleg, ekki síður en talröddin. Hann var gamansamur vel og óhræddur við að spinna dagskrá af fingrum fram fyrir framan fullan sal af fólki.“

Jakob heimsótti Karl nokkrum sinnum til Tenerife þar sem hann dvaldi á góðum útsýnisstað við sjóinn og ræddu þeir saman og snæddu jafnan vel.

„Í síðustu heimsókninni 2022 eftirlét ég honum hljómgítar sem hann lofaði að ná góðum tökum á eftir langt hlé frá spilamennsku menntaskólaáranna. Kalli átti vissulega marga strengi í sinni hörpu,“ skrifar Jakob.

„Hann trúði mér fyrir því að hann væri afkomandi Merar-Manga sem mun hafa eignast á þriðja tug barna með nokkrum konum. Sömuleiðis að hann væri bróðursonur Sigurðar A. Magnússonar rithöfundar og ritstjóra. Þeir frændurnir og ritsjórarnir bjuggu vísast að sambærilegri greind, fjölhæfni og framtakssemi í upplifunargeiranum. Það er eftirsjá að Kalla og Skálkaskjólinu. Orð hefðu einnig lengur mátt standa á RÚV.“

Eldskarpur maður sem varð Bakkusi að bráð

Einn þeirra sem minnast Karls er Guðmundur Andri Thorsson, rithöfundur og fyrrverandi þingmaður Samfylkingarinnar, sem syrgir að svo fyndinn, skarpur og beittur vinur hafi orðið alkóhólismanum að bráð.

„Karl Th. var ungur orðinn mikill áhrifamaður í samfélaginu, vinmargur, gegndi ábyrgðarstöðum, ritfær með afbrigðum (og temmilegum sérvizkum), eldskarpur, fyndinn og beittur en átti líka ljóðræna taug í sér sem naut sín í angurværum minningaskrifum og ljóðum. Og með þessa rödd,“ skrifar Guðmundur Andri.

„Honum var allt til lista lagt honum Kalla en í honum var líka sterk sú sérstaka tegund af mótþróarómantík sem menn haldnir drykkjusýki þróa með sér, þar sem fagurlega byggð og rammgerð varnarvirki eru vandlega smíðuð kringum sjálfseyðinguna,“ skrifar hann.

„Og nú er enn einn góður drengur fallinn í valinn langt fyrir aldur fram af völdum þessa skæða þjóðarsjúkdóms okkar, alkóhólisma. Við söknum Kalla, við sem þekktum hann og vissum hvað í honum bjó og við sem samfélag, því það er svo margt sem hann hefði getað gert svo vel öðrum og sjálfum sér til heilla, en ástvinum hans votta ég dýpstu samúð,“ skrifar hann jafnframt.

Gunnar Smári Egilsson, blaðamaður og ritstjóri Samstöðvarinnar, minnist Karls einnig og syrgir hvernig drykkjan náði að höggva niður marga efnilega menn af þeirra kynslóð.

„Þegar Karl Th. kom til starfa á Pressunni fyrir margt löngu fylgdi honum auðvitað gáfur hans og sérstakur persónuleiki, meira að segja zetan, en líka góð menntun og sterk viðhorf til blaðamennsku og saman gerði þetta hann af einum albesta blaðamanni sem ég hef unnið með,“ skrifar Gunnar Smári.

„Þá eins og áður var mikil drykkja í blaðamannastétt en upp úr þessum tíma fór þetta að skána eitthvað. En drykkjan náði samt að höggva niður nokkra góða blaðamenn af minni kynslóð, ótrúlega efnilega menn sem gátu allt en gerðu svo kannski bara hluta af því sem þeir og við vildum sjá. Bakkus nær ekki þeim verstu af okkur, virðist helst velja þá bestu. Ég samhryggist fólkinu hans og vinum.“

„Ég segi alltaf já við þig Kalli minn þrátt fyrir stöku bölmæli“

„Það renna yfir mann svo margar minningar af símtölum, samtölum og skeytasendingum við Kalla Th. Rukkunum fyrir bækur sem flestar bárust, ein beið mín á Aðalvideoleigunni í átta mánuði held ég. Skilaboð með útúsnúningum sem voru fyndnir og ekki fyrir almannasjónir. Skilaboð um mikilvæg mál eða beiðni um aðstoð fyrir vin eða hann sjálfan. Allt auðsótt,“ skrifar Friðjón R. Friðjónsson, stjórnmálafræðingur, almannatengill og Sjálfstæðismaður.

„Kalli hringdi oft eftir að ég hafði tjáð mig um Bandaríkin og þurfti að ræða allskyns menn málefni og útúrdúra eða segja sögu úr Vesturheimi. Sendi líka skilaboð að sunnan þegar hann var kominn á Íberíuskaga eða þar suðuraf. Það einn og hálfur áratugur af stopulum skilaboðum sem hófust oft á spurningunni „á fótum?“ á messenger og sms-um úr ólíkum símanúmerum.“

„Ég vissi að hann var orðinn slappur, það eru nokkrir mánuðir síðan ég heyrði síðast í honum, þá rifjaði hann upp að hann stakk upp á því að við myndum gera íslenska útgáfu af Crossfire til að rökræða pólitík. Fín hugmynd en hvorugur okkar var á réttum stað til að starta svoleiðis verkefni,“ skrifar hann.

„Við vorum ekki sammála og mér líkaði ekki allt sem hann skrifaði, alls ekki. En mér líkaði við hann, öll þrjátíu árin sem við þekktumst. Það er nefnilega oft svo gott að tala við fólk sem er manni ekki sammála í stórum málum en sirka á sömu síðu í þeim litlu. Karl Th. Birgisson, ég mun sakna þín lengi og oft.“

Samlíðanin sterkasti þráðurinn í fari Kalla

Ingibjörg Sólrún, fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar, utanríkisráðherra og borgarstjóri Reykjavíkur, segir ónotalegt að hafa fengið þá fregn að Kalli væri farinn á vit feðranna þó að það væri ekki alveg óvænt.

„Það var aldrei mikill samgangur á milli okkar Kalla en mjög hlýr og þéttur þráður sem aldrei slitnaði þó að gengi á ýmsu meðan við vorum enn viðloðandi Samfylkinguna,“ skrifar Ingibjörg.

„Kalli fylgdist mjög vel með pólitík, hafði skarpa og greinandi sýn og skrifaði afbragðs greinar þegar sá gállinn var á honum. Í persónu hans blandaðist sérkennilega saman mikil hlýja, tregi og þó nokkur kaldhæðni en mér fannst alltaf sterkasti þráðurinn í fari hans vera samlíðan með fólki, ekki síst þeim sem ekki bundu bagga sína sömu hnútum og aðrir,“ skrifar hún.

„Mér þótti vænt um Kalla og vona að hann hafi vitað það. Hann er kært kvaddur og við Hjörleifur sendum systrum hans, börnum og öðrum ástvinum hjartans samúðarkveðjur.“

„Allt sem hann sagði virtist vera úthugsað“

„Ég fór óvart til Tenerife fyrir nokkrum árum. Ég vissi að Kalli væri þar, í Suðurhöfum, eins og hann kallaði það, eða við strendur Afríku. Ég held að hann hafi alltaf átt pínu erfitt með að vera í útlegð á svona borgaralegum stað. Hann langaði aldrei til að vera borgaralegur,“ skrifar fjölmiðlamaðurinn Logi Bergmann.

„Ég man að ég var að gera það upp við mig hvort ég nennti að fara í klukkutíma ferðalag til að hitta mann sem var ósammála mér í nánast öllum málum. Nema kannski þeim sem skipta mestu máli.“

„Ég kynntist Kalla fyrir mörgum árum. Hann var ekkert mikið eldri en ég en samt af annarri kynslóð. Miklu meiri spaði og allt sem hann sagði virtist vera úthugsað. Hann var alltaf til í að segja þér að þú hefðir rangt fyrir þér en gat samt gert það á skemmtilegan hátt. Og svo var hann líka mjög fyndinn og alltaf með einhverja útpælda skoðun og nálgun á helstu málum. Hann hafði líka þann skemmtilega hæfileika að geta móðgað fólk án þess að það áttaði sig á því,“ skrifar Logi.

„Ég ákvað að slá til og heimsækja Kalla og var heilan dag með honum í litla þorpinu hans. Ég sé ekki eftir því. Það var bæði skemmtilegt og eftirminnilegt. Við töluðum um pólitík, fjölmiðla og fólk á röngum stað með rangar skoðanir. Svo kvöddumst við og ég var nokkuð viss um að það væri í síðasta sinn. Það var ekki eins og Kalli væri neitt sérstaklega að leggja sig fram um að uppfylla einhver lýðheilsumarkmið. Það var ekki hans stíll. Ég á eftir að sakna hans.“

Beittur penni, fróður og pólitískt animal

Fjölmargir heimsóttu Kalla til Tenerife og meðal þeirra var Halla Gunnarsdóttir, formaður VR, sem þakkar honum fyrir samfylgdina.

„Blessuð sé minning Kalla Th. Ég hitti hann síðast í ríkinu í Kringlunni, hann sagði að honum hefði verið flogið heim í meðferð, ég vissi ekki hvaða orð á að nota í slíku samtali í áfengisverslun. Ég þekkti hann tæplega í sjón, hann hafði elst frá því að hann lóðsaði okkur fjölskylduna um leyndar perlur Tenerife 2019. Það var stórskemmtilegur dagur og engin vitleysa töluð,“ skrifar Halla.

„Hann var hugmyndaríkur og fróður, sískrifandi og sagðist stundum breytast í skrímsli þegar hann skrifaði, beittur penni, stundum ósvífinn. Einhvern tímann skammaði ég hann fyrir karlrembu, það var örugglega verðskuldað, og hann tók því bara. Síðasta áratug eða svo hef ég reglulega fengið frá honum skilaboð, einhverntímann um að kaupa bók sem aldrei varð til (en er örugglega hálf eða heilskrifuð einhvers staðar), en miklu oftar hvatningarorð, „þú stóðst þig vel í Vikulokunum“, og fleira í þá veru. Hann fylgdist vel með, blaðamaður og pólitískt animal, blanda sem ég hef lært að kunna sífellt betur að meta,“ skrifar hún.

„Fjölskyldu Kalla og vinum votta ég mína dýpstu samúð og þakka samfylgdina, allra mest þennan sólardag á Tene.“

„Þú átt þetta frí sannarlega inni“

Presturinn Hildur Eir Bolladóttir minnist fallegs, greinds og gæskuríks manns.

„Það rifjaðist upp fyrir mér þegar ég sá andlátstilkynningu Karls Th. Birgissonar að þegar hann hélt úti Herðubreið var hann stundum að fá frá mér efni til birtingar og var svo einstaklega uppörvandi og hlýr við mig. Þetta var fyrir rúmum áratug,“ skrifar Hildur.

„Síðustu skilaboð frá honum bárust hins vegar fyrir fáeinum árum þegar ég kom til Tenerife, sköllótt, þreytt og bjúguð eftir krabbameinsmeðferð. Á fyrsta degi ferðarinnar pípti síminn minn með eftirfarandi orðum. „Velkomin á eyjuna. Þú átt þetta frí sannarlega inni. – K“.“

„Guð blessi minningu þessa fallega, greinda og gæskuríka manns,“ skrifar hún.

„Manna skemmtilegastur, þegar sá gállinn var á honum“

„Fékk þessa ömurlegu frétt í morgun og var brugðið þó að tíðindin kæmu ekki algerlega á óvart miðað við hnignandi heilsu Kalla. Hann var sterkgreindur, mælskur og pennalipur. Það dugar ekki alltaf til velfarnaðar þegar menn eru líka nestaðir til lífsins göngu með öðru sem gera sporin erfiðari. Ég minnist Kalla með hlýju og virðingu og sendi samúðarkveðjur til ættingja,“ skrifar Kristinn Hrafnsson, ritstjóri Wikileaks.

Logi Már Einarsson, menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra og fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar, minnist flugskarps og litríks manns.

„Kalli var ekki bara flugskarpur og litríkur; hann gat líka verið manna skemmtilegastur, þegar sá gállinn var á honum. Ég sendi aðstandendum og vinum dýpstu samúðarkveðjur,“ skrifar Logi um Kalla og deilir gamalli mynd af þeim félögum saman.

Fjölmiðlamaðurinn Illugi Jökulsson minnist hans einnig með hlýhug.

„Æ Kalli minn, var þetta nú ekki óþarfi? En þú varst vissulega svolítið gefinn fyrir óþarfa, svo þarfur maður og snjall sem þú þó varst. Og mikið þótti mér vænt um að þegar ég var að kynna bókarkornið mitt Rétt áðan fyrir ekkert svo löngu, þá skyldir einmitt þú dúkka upp. Farðu vel og hvíldu þig vel og innilegar samúðarkveðjur til alls þins fólks.“

Þá rifjar Ólafur Stephensen, framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda, þeirra hinstu kynni.

„Síðasta skiptið sem við Kalli hittumst, á lókalbarnum hans á Tenerife vorið 2023, var líka það skemmtilegasta. Guð blessi minningu hans og styrki aðstandendur hans í sorginni.“

Skjöldur Sigurjónsson, annar eiganda Kormáks og Skjaldar, birti einnig gamla mynd af sér með Kalla og þakkar honum fyrir samfylgdina. „Góða ferð elsku vinir og takk fyrir okkar vegferð og vináttu,“ skrifar Skjöldur.

Guðmundur Jörundsson, fatahönnuður, þakkar Kalla líka fyrir skemmtunina og býður honum góða ferð í draumalandið.

„Treysti því að þú sért þegar kominn í hlýjan faðm Bjarna Snæðings, fyrrverandi (en þó ævarandi) tengdaföður þíns,“ skrifar Guðmundur á Facebook og birtir með kveðjunni tölvupóst frá 2010 þar sem Kalli staðfesti inngöngu í veiðiholl þeirra í Ormarsá. 

„Alltaf þótt vænt um þennan póst enda allt í senn ákveðinn, fyndinn og fallegur. Hrjúfur en svo ljúfur — eins og Kalli. Mínar innilegustu samúðarkveðjur til fjölskyldu og vina.“

Enginn snjallari

Ýmsir samstarfsmenn, kollegar og vinir Kalla úr blaðamennskunni minnast hans jafnframt af hlýhug.

„Þetta ár heldur áfram að „gefa og gefa“ eða öllu heldur; taka og taka og taka og taka... Það er fyrir lifandis löngu orðið partíhæft í Sumarlandinu góða. Blessuð sé minning Kalla vinar míns. Hann var góðum gáfum gæddur og alveg einstaklega góður penni,“ skrifar Jakob Bjarnar Grétarsson, blaðamaður á Vísi.

„Elsku Kalli farinn. Alltof snemma auðvitað. Á tíunda áratugnum var enginn snjallari í hópi okkar götublaðamanna á helgarblöðunum. Kalli ritaði stíl sem sat kyrfilega í hefð og formi íslenskunnar en var í senn blátt áfram og kumpánalegur. Engum öðrum líkur. Og ekki alltaf sjálfum sér bestur. En það er vináttan sem ég þakka fyrir í dag,“ skrifar Eiríkur Bergmann stjórnmálafræðingur.

Gagnrýnandinn Jónas Sen naut leiðsagnar Kalla í upphafi gagnrýnandaferils síns og segir hann hafa haft mótandi áhrif á sig.

„Karl Th. Birgisson var ritstjóri Pressunnar þar sem ég byrjaði minn gagnrýnandaferil í árslok 1993, en Hrafn Jökulsson kom því til leiðar að ég fór að skrifa þar. Kalli hafði mjög mótandi áhrif á mig og benti mér á að ég þyrfti alltaf að rökstyðja skoðanir mínar, eða a.m.k. gera grein fyrir afhverju mér fyndist það sem mér fyndist. Þótt ég hafi ekki þekkt hann mikið persónulega og ekki verið í neinum samskiptum við hann þykir mér reglulega leitt að hann sé farinn,“ skrifar Jónas.

Annar maður sem Kalli hafði mikil áhrif á er Símon Birgisson, gagnrýnandi og menningarspekúlant, sem steig sín fyrstu skref í blaðamennsku þökk sé Kalla.

„Karl Th. Birgisson látinn. Hann var áhrifavaldur í mínu lífi (svona áður en orðið öðlaðist nýja merkingu). Reddaði mér mínu fyrsta blaðamannagiggi - að skrifa fréttir á vef Samfylkingarinnar þegar flokkurinn hélt landsfund í Hafnarfirði. Þá var ég að klára menntaskóla og hafði brennandi áhuga á pólitík og blaðamennsku. Hvatning og góð orð frá Kalla hjálpuðu mér svo örugglega að komast að hjá alvöru fjölmiðlum,“ skrifar Símon. 

„Karl Th. var töffari og var ekkert fyrir það að fegra hlutina - allavega ekki þegar maður hitti hann á Ölstofunni. Mér fannst hann alltaf svolítið dularfullur, eins og persóna úr svarthvítri bíómynd - Casablanca eða einhverjum film noir thriller. Votta aðstandendum samúð mína. Good night and good luck, Karl.“

„Leiftrandi gáfaður og góður penni“

Guðlaugur Magnús Einarsson, listrænn stjórnandi True North, syrgir góðan vin í Kalla og rifjar upp gamla og góða klippu úr prufuþætti fyrir sjónvarpsútgáfu af hinum vinsælu þáttum Orð skulu standa.

„Vinur minn Karl Th. er fallinn frá og er óhætt að segja að hann hafi verið góður þegar kemur að ízlenskri tungu. Hann á heiðurinn af útvarpsþáttunum Orð skulu standa sem voru gríðarlega vinsælir í ríkisfjölmiðlinum og kom hann eitt sinn að orði við mig til að athuga hvort ekki væri hægt að gera þættina sjónvarpsvæna. Það hófst smá vinna við það og úr varð þessi prufuþáttur sem Stöð 2 samþykkti að leggja í en ekkert varð úr framhaldinu. Aftur á móti gerði Rúv síðar þætti sem ég átti engan þátt í... Elsku Kalli minn, hvíl í friði kæri vin,“ skrifar Guðlaugur og birtir klippu úr prufuþættinum.

Fjölmiðlamaðurinn Bogi Ágústsson segir sorglegt að heyra af dauða Kalla og rifjar upp þeirra kynni.

„Hann fékk mig nokkrum sinnum í hinn mjög góða, frumlega og skemmtilega útvarpsþátt Orð skulu standa. Við hittumst svo nokkrum sinnum þegar hann bjó á Tenerife og ræddum talsvert saman á þeim tíma, bæði í síma og í skilaboðum. Hann var leiftrandi gáfaður og góður penni og skemmtilegur maður. Ég votta börnum hans, systrum og öðrum aðstandendum innilega samúð,“ skrifar Bogi.