Hvað gætum við gert fyrir 112 milljarða?

Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2027 markar tímamót. Eftir samfelldan hallarekstur frá árinu 2019 er stefnt að því að ríkissjóður verði loks rekinn hallalaust. Frumjöfnuðurinn verður tæpir 99 milljarðar króna í afgang. Frumjöfnuður þýðir að vaxtakostnaður (nettó) er dreginn frá heildarútgjöldum. Það er vandinn: nettó vaxtabyrðin (94 milljarðar) étur nánast allan þann afganginn. Eftir standa aðeins tæpir 5 milljarðar í heildarafgang.

Það er dýrt að skulda (í krónum) á Íslandi

Það er mikilvægt að skila afgangi, loksins. En þetta er skýr áminning um hvað skuldir og háir vextir kosta. Vaxtagjöld ríkissjóðs stefna í tæpa 169 milljarða króna á þessu ári og verða samkvæmt frumvarpinu um 155 milljarðar á næsta ári. Á sama tíma er uppsafnaður halli ríkissjóðs frá 2019 til loka þessa árs áætlaður 866 milljarðar. Vextir af þessum skuldum frá tíð síðustu ríkisstjórnar eru einir og sér 60 milljarðar króna á ári.

En það er önnur hlið á þessari sögu sem við tölum of sjaldan um: hvað kostar okkur að fjármagna ríkið í krónum? Við höfum raunar mjög áhugavert samanburðardæmi úr samtímanum fyrir framan okkur. Óverðtryggt ríkisskuldabréf í krónum, RIKB 31, sem fellur í gjalddaga í ársbyrjun 2031, ber skv. stöðunni á skuldabréfamarkaði í gær, um 7,6% ávöxtunarkröfu. Í maí gaf íslenska ríkið hins vegar út fimm ára skuldabréf í evrum með nánast sama gjalddaga. Ávöxtunarkrafan var 3,352%. Eftirspurn fjárfesta var meira en tólfföld fjárhæð útgáfunnar. Sami skuldari. Svipaður lánstími. Munurinn er rúm fjögur prósentustig.

Evran myndi spara ríkinu 112 milljarða – bara í vöxtum A-hluta ríkissjóðs

Heildarskuldir ríkissjóðs verða samkvæmt fjárlagafrumvarpinu um 2.650 milljarðar króna á næsta ári. Ef við leggjum þennan vaxtamun — um 4,2 prósentustig — á skuldastofn af þeirri stærðargráðu, fáum við tölu upp á rúmlega 110 milljarða króna á ári. Um 112 milljarða.

Skuldir ríkisins eru af ólíkum toga og með mismunandi lánstíma. Þær endurfjármagna sig smám saman. Og meðan Ísland er með krónu og tekjur ríkissjóðs eru fyrst og fremst í krónum fylgir því gengisáhætta að taka lán í evrum. En reiknidæmið sýnir stærðargráðuna. Og hún er sláandi.

Hvað eru 112 milljarðar í samhengi ríkisins?

Víða þrengir að í ríkisrekstrinum á þessum aðhaldstímum. Bent er á góð og mikilvæg verkefni sem þurfi tugi milljóna, önnur jafnvel hundruði milljóna. Jafnvel milljarða. Ef vaxtakostnaður ríkisins væri 112 milljörðum lægri á hverju ári myndi það muna mjög miklu. Til að átta sig á samhenginu er sú tala næstum tvöföld öll útgjöld ríkisins til framhaldsskólastigsins, sem verða um 57 milljarðar á næsta ári. Eða allt háskólastigið, um 77 milljarðar, og 35 milljarðar til viðbótar. Upphæðin er um tíu sinnum hærri en fjárframlög íslenska ríkisins hefðu orðið til ESB ef Ísland gerðist þar aðili, skv. nýju mati fjármálaráðuneytisins og fjórum sinnum hærri en árlegt framlag úr ríkissjóði til íslenskra bænda. Hundrað og tólf milljarðar eru næstum 24 sinnum hærri fjárhæð en sá 4,7 milljarða afgangur sem við erum að leggja svo mikið á okkur til að ná í fjárlögum næsta árs.

Vaxtareikninginn vegna krónunnar

Við eigum auðvitað að sýna aga í ríkisfjármálum. Það er brýnt að stöðva hallarekstur og draga úr lánsfjárþörf. Það er einmitt tilgangurinn með fjárlögunum sem nú liggja fyrir Alþingi. En eftir umræðu sumarsins þar sem fjöldi fólks, og hagsmunaaðila, kaus að horfa fram hjá íslensku vaxtaumhverfi og kostum þess að taka upp evru finnst mér mikilvægara en áður að draga þetta fram og setja þetta í samhengi. Í umræðu um tugi milljóna, nokkur hundruð eða þegar við ræðum okkur í gegnum fjárlögin milljarð fyrir milljarð verðum við að horfast í augu við stærsta reikninginn, krónuvextina. Skuldir Íslands eru um miðjan hóp þegar við berum saman ríki Evrópu og ESB – en vaxtakostnaður okkar er einn sá al-hæsti. Þetta er kostnaðurinn við krónuna.

Höfundur er þingmaður Reykjavíkur.